کتاب اودیسه

کتاب اودیسه (Odyssey) نوشته هومر و ترجمه سعید نفیسی است؛ روایتی حماسی از بازگشت اودیسیوس پس از جنگ تروا که در آن سفر دریایی، افسانه، خشم خدایان و انتظار خانواده در هم می‌آمیزد. این کتاب فقط ماجرای یک قهرمان سرگردان نیست؛ بلکه از خانه‌ای می‌گوید که در غیاب صاحبش در معرض فروپاشی است و از پسری که باید در سایه‌ی نام پدر قد بکشد. کتاب حاضر را انتشارات پر منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب اودیسه اثر هومر

کتاب اودیسه از شناخته‌شده‌ترین منظومه‌های هومر است؛ اثری که جهان اسطوره، دریا، سفر و بازگشت را در کنار هم می‌نشاند. هسته‌ی اصلی روایت بر سرگذشت اودیسیوس استوار است که پس از پایان جنگ تروا راه خانه را در پیش می‌گیرد، اما این بازگشت به سفری کوتاه و مستقیم تبدیل نمی‌شود. کتاب حاضر با غیبت قهرمان و آشفتگی خانه‌ی او آغاز می‌شود؛ همسر اودیسیوس زیر فشار خواستگاران است، پسرش در آستانه‌ی بلوغ قرار دارد و خدایان هرکدام در سرنوشت او نقشی دارند. ماجرای خانوادگی، کشمکش انسانی و حضور نیروهای فراانسانی به اثر حال‌وهوایی پرتنش داده است.

اودیسه ۲۴ سرود است. ترجمه‌ی سعید نفیسی شکوه و قدمت اثر را حفظ کرده است. در بخش‌های آغازین انجمن خدایان، تصمیم آتنه برای یاری‌رساندن و حرکت تلماک (پسر اودیسیوس) برای جست‌وجوی خبر پدر، فضای اثر را می‌سازد؛ سپس قلمروهای دور، موجودات شگفت، جزیره‌ها، دریاهای ناآرام و سرزمین مردمان گوناگون وارد داستان می‌شود. آنچه این منظومه را از یک ماجرای صرفاً پهلوانی جدا می‌کند، توجه همزمان آن به هوش، صبر، وفاداری، وسوسه، دلتنگی و مسئله‌ی بازگشت است. قهرمان اینجا فقط با شمشیر پیش نمی‌رود؛ چاره‌جویی، پنهان‌کاری، شناخت آدم‌ها و تاب‌آوردن نیز بخشی از نبرد اوست.

کتاب اودیسه علاوه‌بر روایت ماجراهای پرحادثه، منبعی مهم برای شناخت فضای اساطیر یونان هم هست. نام خدایان، پهلوانان و سرزمین‌ها در سراسر اثر پراکنده‌اند. مرکز ثقل روایت راه بازگشت به خانه و معنای خانه است؛ خانه‌ای که هم مقصد سفر است و هم چیزی که باید دوباره به دست آید. اودیسه در کنار «ایلیاد»، دومین منظومه‌ی حماسی هومر، شاعر و داستان‌سرای نابینای یونانی، به شمار می‌رود. این اثر که نگارش آن به اواخر قرن هشتم پیش از میلاد مسیح بازمی‌گردد، همانند «ایلیاد» از نبرد تاریخی میان یونانیان و اهالی تروا الهام گرفته است. اودیسه با درآمیختن اشعار حماسی و ادبیات لبریز از احساس و شاعرانگی، در زمره‌ی تأثیرگذارترین شاهکارهای ادبی مغرب‌زمین جای دارد.

واژه‌ی اودیسه در بسیاری از زبان‌ها به‌معنای سرگردانی و آوارگی رواج یافته است. شاهنامه‌ی فردوسی و ایلیاد و اودیسه اثر هومر از شکوهمندترین و زیباترین سروده‌های حماسی ملل جهان به شمار می‌آیند. ایلیاد و اودیسه، هر دو، سرچشمه‌ی اصلی شناخت ما از اساطیر یونان قلمداد می‌شوند و فراتر از روایت‌های افسانه‌ای درباره‌ی غول‌هایی چون آیاس و آشیل، بخشی از حقایق تاریخی را نیز در دل خود امانت نگاه داشته‌اند. متون هومری به‌شکلی شگرف بر تخیل عامه و ارزش‌های فرهنگی سایه افکنده‌اند.

خلاصه کتاب اودیسه

هشدار: این پاراگراف بخش‌هایی از داستان را فاش می‌کند!

اودیسه با غیبت اودیسیوس آغاز می‌شود؛ قهرمانی که پس از جنگ تروا هنوز به ایتاک بازنگشته است. در خانه‌ی او خواستگاران پنلوپ (همسرش) دارایی خانواده را مصرف می‌کنند و تلماک، پسر اودیسیوس، زیر فشار این وضعیت به‌دنبال نشانه‌ای از پدر راهی سفر می‌شود. همزمان خدایان درباره‌ی سرنوشت اودیسیوس گفت‌وگو می‌کنند و آتنه از او پشتیبانی می‌کند؛ درحالی‌که پوزئیدون مانع بازگشت اوست.

این حماسه مسیر جست‌وجوی تلماک را دنبال می‌کند و سرگردانی اودیسیوس را در دریاها و سرزمین‌های ناشناخته نشان می‌دهد؛ سرگردانی در جایی که او با موجودات افسانه‌ای، وسوسه‌ها، خطرها و آزمون‌های پیاپی روبه‌رو می‌شود. در تمام این مسیر، آرزوی بازگشت به خانه نیروی پیش‌برنده‌ی قهرمان و اثر باقی می‌ماند.

چرا باید کتاب اودیسه را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب اودیسه را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این حماسه یکی از مهم‌ترین روایت‌های اسطوره‌ای درباره‌ی سفر، بازگشت و رویارویی انسان با سرنوشت است.
• خواننده در این کتاب با چهره‌ای از قهرمانی روبه‌رو می‌شود که فقط به زور بازو متکی نیست و چاره‌جویی و پایداری نیز در او دیده می‌شود.
• این اثر تصویری گسترده از خدایان، پهلوانان و موجودات افسانه‌ای یونان باستان ارائه می‌دهد.
• کتاب در کنار ماجراهای دریایی و حادثه‌های پیاپی، مسئله‌ی خانه و وفاداری و انتظار را هم مطرح می‌کند.
• ترجمه‌ی سعید نفیسی برای کسانی که به نثر ادیبانه و حال‌وهوای متون کهن علاقه دارند، گیرا و پرنکته است.
• خواندن این منظومه به درک بهترِ دیگر روایت‌های مربوط به جنگ تروا، به‌ویژه ایلیاد، کمک می‌کند.

خواندن کتاب اودیسه را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب اودیسه به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به حماسه‌ها و منظومه‌های اسطوره‌ای یونان باستان.
• خوانندگانی که به سفر، سرگردانی و بازگشت در ادبیات داستانی کهن و اساطیر علاقه دارند.
• کسانی که می‌خواهند با شخصیت اودیسیوس و جایگاه او در اساطیر یونان باستان آشنا شوند.
• مخاطبانی که از روایت‌های پرحادثه با حضور خدایان و موجودات افسانه‌ای لذت می‌برند.
• خوانندگانی که می‌خواهند متنی کلاسیک را با ترجمه‌ی سعید نفیسی بخوانند.

درباره هومر

هومر (Homer)، داستان‌سرا و شاعر نابینای یونانی که در زبان یونانی «همرس» یا «هُمِر» خوانده می‌شود، از اهالی ناحیه‌ی اسمیرنا (اِزمیر) واقع در غرب ترکیه‌ی امروزی است؛ هرچند که طبق اسناد موجود بیشتر عمر خود را در جزیره‌ی چیوس گذراند و در آخر نیز جزیره‌ی لوس میعادگاهش با مرگ بود. درباره‌ی سال زندگی این شاعر دو روایت وجود دارد؛ برخی سال زندگی او را در حدود ۸۰۰ سال و بعضی این تاریخ را ۲۰۰۰ سال پیش از میلاد می‌دانند.

هومر در نیمه‌ی دوم قرن هشتم پیش از میلاد دو منظومه‌ی حماسی بلند به نام‌های «اودیسه» و «ایلیاد» (حاوی ۲۸۰۰۰ شعر هگزامتری) آفرید و نام خود را به‌عنوان یکی از آغازگران شعر و ادبیات اروپا به ثبت رساند. او که در پایان زندگی نابینا شده بود، از شهری به شهر دیگر می‌رفت و اشعار رزمی سروده‌ی خود را با نوای چنگ می‌خواند. این ادیب در دو اثر برجسته‌ خود، وقایع مربوط به جنگ تروا را جمع‌آوری کرده و آن‌ها را با رنگی از افسانه و جنبه‌های فوق‌بشری، اسطوره‌ای و حماسی آمیخته است.

امروزه بسیاری از اطلاعاتی که درباره‌ی یونان باستان می‌دانیم، به‌طور کامل برگرفته از آثار هومر است. ارزش و اصالت آثار او به‌حدی است که هرودوت، یکی از مهم‌ترین مورخان دوران باستان، وجود هومر را با قاطعیتِ تمام باور داشته است.

نظر افراد یا مجله‌های مشهور درباره کتاب اودیسه و نویسنده

- بر پایه‌ی نظرسنجی بخش فرهنگی رسانه‌ی بی‌بی‌سی در سال ۲۰۱۸، از کارشناسان سراسر جهان، کتاب اودیسه در صدر فهرست پایدارترین و ماندگارترین روایت‌های تاریخ ادبیات قرار گرفت.

- جامعه‌ی یونان باستان هومر را شاعری به‌شدت توانا و یک آموزگار می‌دانست که در زمینه‌های گوناگون، از فلسفه تا علم، به مخاطبان خود می‌آموزاند.

- مفسران تمثیل‌گرا مانند کراتس مالموسی، هراکلیتوس و پورفیری از رویکرد تمثیلی بهره می‌جستند تا افزون‌بر تفسیر صحنه‌های مبهم و توجیه رفتارهای خدایان در برابر منتقدانی چون گزنوفانس، مفاهیم عمیقی مانند کیهان‌شناسی، جغرافیا و سیر تکامل عقلانیت انسان را از دل این حماسه‌ها استخراج کنند.

- منتقدان اسکندرانی مانند زنودوتوس، آریستوفان بیزانسی و آریستارخوس ضمن ردّ تفسیرهای تمثیلی به‌عنوان راهکارهایی بیش‌ازحد ساده، بر بررسی دقیق نسخه‌های گوناگون متون هومری و تحلیل ناهماهنگی‌های داستانی تمرکز داشتند.

اقتباس‌ها از کتاب اودیسه

اقتباس‌ها، بازآفرینی‌ها و تصویرسازی‌های الهام‌گرفته‌شده از حماسه‌ی اودیسه در طیف گسترده‌ای از رسانه‌های مدرن جای گرفته‌اند. بازتاب اسطوره‌ی سفر بازگشت اودیسیوس به خانه، از نخستین ترجمه‌ی انگلیسی آن در قرن ۱۶ تا امروز، همواره منبع الهام بی‌بدیلی برای خلق رمان‌ها، آثار سینمایی، مجموعه‌های تلویزیونی، اپراها و قطعات موسیقی بوده و هنرمندان در هر دوره کوشیده‌اند با بازخوانی این متن کلاسیک، ابعاد تازه‌ای از مفاهیم بشری آن را در قالب‌های هنری به نمایش بگذارند.

- «اودیسه» یک فیلم حماسی، فانتزی و اکشن محصول سال ۲۰۲۶ به نویسندگی و کارگردانی کریستوفر نولان است. این اثر که تهیه‌کنندگی آن را نولان و همسرش، اِما توماس، بر عهده داشته‌اند، اقتباسی از منظومه‌ی هومر است. در این فیلم گروهی از بازیگران سرشناس شامل مت دیمون (در نقش اودیسیوس)، ان هتوی، تام هالند، رابرت پتینسون، لوپیتا نیونگو، سامانتا مورتون، زندایا و شارلیز ترون به ایفای نقش پرداخته‌اند.

- فیلم «۲۰۰۱: یک ادیسه‌ی فضایی»، اثر استنلی کوبریک، اقتباسی آزاد از اودیسه است و مفهوم «سفر قهرمان» را به سفری کیهانی برای شناخت انسان و آینده‌ی او تبدیل می‌کند.

- فیلم «سیاره‌ی میمون‌ها» (نسخه‌ی ۲۰۰۱) که ساختار روایی آن تلاش قهرمان برای بازگشت به خانه، پس از سرگردانی در جهانی بیگانه، را نشان می‌دهد، شباهت بسیاری به اودیسه دارد.

- «یولیسس ۳۱» انیمیشنی کلاسیک است که داستان اودیسه را به آینده و فضای بین‌ستاره‌ای منتقل می‌کند. در این نسخه خدایان، هیولاها و ماجراهای اسطوره‌ای با عناصر علمی‌ـ‌تخیلی مانند سفینه‌های فضایی و موجودات مکانیکی بازآفرینی شده‌اند.

- اپیزود «کالیپسو» از مجموعه‌ی «پیشتازان فضا» روایتی مدرن از داستان کالیپسو و اودیسیوس است که در آن یک هوش مصنوعی به نام زورا نقش کالیپسو را ایفا می‌کند و سربازی سرگردان را میان ماندن و بازگشت به خانه مردد می‌سازد.

- سریال «زینا: شاهدخت جنگجو» در یکی از قسمت‌های خود با الهام از حماسه‌ی اودیسه، بازگشت اولیس به ایتاکا را از زاویه‌ای متفاوت و با محوریت شخصیت زینا روایت می‌کند.

درباره سعید نفیسی؛ مترجم اثر

سعید نفیسی، زاده‌ی ۱۸ خرداد ۱۲۷۴ در تهران، در خانواده‌ای اهل علم چشم به جهان گشود. پدر او میرزا علی‌اکبر ناظم‌الاطبا (مشهور به «ناظم‌الاطبای کرمانی») بود و تبارش به «حکیم نفیس بن عوض کرمانی»، پزشک نام‌آور قرن نهم هجری، می‌رسید؛ او همچنین برادر علی‌اصغر نفیسی (مؤدب‌الدوله) و عموی حبیب نفیسی به شمار می‌آمد. دوران ابتدایی را در مدرسه‌ی «شرف» (که از نخستین مدارس نوین به بنیان‌گذاری پدرش بود) سپری کرد و دوره‌ی متوسطه را در مدرسه‌ی «علمیه» که تنها مرکز ارائه‌دهنده‌ی این مقطع بود، به پایان رساند.

این مترجم ایرانی در ۱۵سالگی همراه با برادر بزرگ‌تر خود برای ادامه‌ی تحصیل راهی اروپا شد و پس از اتمام این دوران در شهر نوشاتلِ سوئیس و دانشگاه پاریس، در سال ۱۲۹۷ به ایران بازگشت. سعید نفیسی در بدو ورود، تدریس زبان فرانسه را در دبیرستان‌های تهران آغاز کرد و با پیوستن به گروه نویسندگان مجله‌ی «دانشکده» در همان سال، دوره‌ای از همکاری با ملک‌الشعرای بهار را رقم زد.

سعید نفیسی در سال ۱۳۰۸ خورشیدی رسماً به استخدام وزارت فرهنگ درآمد و در کنار تدریس فرانسه، به آموزش در مدارس علوم سیاسی، دارالفنون، مدرسه‌ی عالی تجارت و مدرسه‌ی صنعتی همت گماشت. او در سال‌های بعد، کرسی تدریس در دانشکده‌های حقوق و ادبیات را در اختیار گرفت و به عضویت فرهنگستان ایران درآمد. این ادیب را از پایه‌گذاران مکتب نثر دانشگاهی می‌دانند؛ شیوه‌ای که ویژگی بارز آن پیراستگی واژگان در ساختار و معناست؛ به‌گونه‌ای که نویسنده موظف است اندیشه‌ی خویش را با چنان سادگی و روانی ابراز کند که کلامش از هر دست پیچیدگی عاری باشد و به‌جای آرایه‌های بیهوده‌ی زبانی، بر استواری قواعد دستوری تکیه زند.

سرانجام این پژوهشگر در ۲۳ آبان ۱۳۴۵ در تهران دار فانی را وداع گفت.

چه نسخه‌های دیگری از کتاب اودیسه منتشر شده است؟

کتاب حاضر به‌همت مترجمان و نشرهای گوناگون روانه‌ی بازار کتاب ایران شده است. فهرست زیر چاپ‌هایی از این اثر را نشان می‌دهد:

- ادیسه ت‍رج‍م‍ه‌‌ی سعید نفیسی، نشر قدیانی‌‫، ۱۴۰۲.

- ادی‍س‍ه‌ ت‍رج‍م‍ه‌‌ی م‍ی‍رج‍لال‌ال‍دی‍ن‌ ک‍زازی‌، ن‍ش‍ر م‍رک‍ز‌‫، ۱۳۸۱.‬

- ادی‍س‍ه‌ ت‍رج‍م‍ه‌‌ی س‍ع‍ی‍د ن‍ف‍ی‍س‍ی‌، نشر ش‍ه‍ر ک‍ت‍اب‌، ه‍رم‍س‌، ۱۳۸۰.

- اودیسه [کتاب] ت‍رج‍م‍ه‌‌ی سعید نفیسی، نشر عقیل‌‫، ‌‫۱۳۹۶.‬‬

- ادیسه ت‍رج‍م‍ه‌‌ی سعید نفیسی، نشر بنگاه ترجمه و نشر کتاب‌‫، ۱۳۵۹.‬‬

بخشی از کتاب اودیسه

«سرود یازدهم

سپس چون به سوی کشتی و دریا فرود آمدیم، نخست کشتی را به دریای فروزان بردیم؛ و در کشتی سیاه، دگل و بادبان را برپا کردیم؛ جانوران را گرفتند و آنها را به کشتی بردند و ما خود سوار کشتی شدیم، غمگین بودیم و اشک فراوان می‌ریختیم. آنگاه بادی سازگار به یاری ما از پشت کشتی به سوی پیشانی تیره‌رنگ آن وزیدن گرفت و بادبانهای ما را پر کرد، دستیار خوبی بود که سیرسه که مرغوله‌های زیبا دارد، الهه‌ای هراس‌انگیز که زبان آدمی‌زادگان را می‌داند، فرستاده بود. پس از آنکه افزارها را در روی کشتی به‌جای خود گذاشتیم نشستیم: باد و ناخدا ما را یک‌راست به جایگاه رسانیدند. بادبانهای کشتی که در دریا راه‌پیمایی می‌کرد در سراسر روز گسترده بود؛ سپس آفتاب فرو خفت و تاریکی همه راهها را فرا گرفت.

کشتی به آن سوی زمین به ژرفای اوقیانوس رسید. در آنجا سرزمین و شهر سیمریان بود که پوشیده از مه و ابرند؛ هرگز آفتاب نه هنگامی که می‌درخشد، نه هنگامی که به سوی آسمان پرستاره پیش می‌رود، نه هنگامی که از آسمان به سوی زمین باز می‌گردد، پرتو خود را به آنجا نمی‌فرستد؛ شبی نفرین کرده بر سر جایگاه این آدمی‌زادگان تیره‌بخت گسترده است. چون به آنجا رسیدیم، کشتی را به خشکی بردیم، جانوران را پیاده کردیم؛ و در سراسر بستر اوقیانوس خود بدانجایی رسیدیم که سیرسه به من گفته بود.»