کتاب ادبیات در مخاطره

کتاب ادبیات در مخاطره (La littérature en péril) نوشته تزوتان تودوروف، اثری پژوهشی و فلسفی است که به جایگاه ادبیات در زندگی فردی و اجتماعی انسان می‌پردازد و نسبت آن را با آموزش، نقد و جهان معاصر بررسی می‌کند. تودوروف از تجربه‌ی شخصی خود، از کودکی در خانه‌ای پر از کتاب تا سال‌های تدریس و پژوهش در فرانسه، استفاده کرده تا نشان دهد ادبیات چگونه می‌تواند به فهم بهتر جهان و خود انسان کمک کند. نشر ماهی این کتاب را با ترجمه محمدمهدی شجاعی منتشر کرده است. نسخه الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب ادبیات در مخاطره

کتاب ادبیات در مخاطره با روایت زندگی فکری تزوتان تودوروف آغاز می‌شود؛ از کودکی در خانواده‌ای کتابدار در بلغارستان کمونیستی تا مهاجرت به فرانسه، آشنایی با رولان بارت و ژرار ژنت و مشارکت در شکل‌گیری بوطیقا و نقد ساختارگرایانه. در همین مسیر، نویسنده نشان می‌دهد چگونه شیفتگی اولیه‌اش به فنون ادبی به‌تدریج جای خود را به توجه به معنا، اخلاق و تجربه‌ی انسانی در آثار ادبی داده است. 

کتاب نقدی جدی بر نظام آموزش ادبیات در مدارس و دانشگاه‌های فرانسه دارد؛ تودوروف با استناد به بولتن‌های رسمی وزارت آموزش و تجربه‌ی حضورش در شورای ملی آموزش، نشان می‌دهد چگونه تدریس ادبیات به آموزش مفاهیم نظری و روش‌های تحلیل تقلیل یافته و خود متن و معنای آن به حاشیه رانده شده است. او این وضعیت را نتیجه‌ی غلبه‌ی رویکردهای فرمالیستی، ساختارگرایانه و پساساختارگرایانه می‌داند که ادبیات را اُبژه‌ای خودبسنده و گسسته از جهان تلقی کرده‌اند. 

تزوتان تودوروف در کتاب ادبیات در مخاطره نشان می‌دهد که چگونه به‌تدریج پیوند ادبیات با حقیقت، اخلاق و جهان مشترک انسان‌ها سست شده و جای خود را به سه گرایش مسلط داده است: فرمالیسم، نیهیلیسم و خویشتن‌یگانه‌پنداری.

خلاصه کتاب ادبیات در مخاطره

کتاب ادبیات در مخاطره از این پرسش آغاز می‌کند که چرا ادبیات برای نویسنده تا این حد حیاتی است و چگونه از کودکی تا دوران پژوهش و تدریس، زندگی او را شکل داده است. تودوروف سپس نشان می‌دهد که در نظام آموزشی معاصر، ادبیات به آموزش روش‌ها، مفاهیم و فنون تحلیل فروکاسته شده و نقش آن در فهم انسان، جامعه، عشق، رنج و اخلاق نادیده گرفته شده است.

نویسنده با مرور تاریخ زیباشناسی، از ارسطو تا کانت، رمانتیسم، بودلر و آوانگارد، نشان می‌دهد که چگونه ایده‌ی خودآیینی هنر به‌تدریج به جدایی کامل ادبیات از جهان و تجربه‌ی مشترک انسان‌ها انجامیده است. 

در بخش پایانی، کتاب با مثال‌هایی از جان استوارت میل، شارلوت دلبو و تجربه‌های شخصی نویسنده، به این پرسش بازمی‌گردد که ادبیات به چه کار می‌آید و از ادبیات به‌ عنوان یکی از راه‌های اصلی شناخت تجربه‌ی بشری و غنابخشیدن به زندگی دفاع می‌کند؛ ادبیات نه‌صرفاً سرگرمی و نه‌فقط بازی زبانی، بلکه امکانی برای گسترش جهان درونی، فهم دیگران و معنا بخشیدن به زندگی است.

چرا باید کتاب ادبیات در مخاطره را بخوانیم؟

این کتاب تصویری روشن از این پرسش ارائه می‌دهد که ادبیات چه نسبتی با زندگی واقعی، آموزش، سیاست و تاریخ اندیشه دارد. خواننده با خواندن آن می‌تواند هم نقدی جدی بر وضعیت تدریس و نقد ادبی معاصر ببیند و هم با تاریخ تحول زیباشناسی و بحث‌های کلاسیک درباره‌ی هنر برای هنر و نقش ادبیات در شناخت انسان آشنا شود.

خواندن کتاب ادبیات در مخاطره را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

ادبیات در مخاطره به دانشجویان و مدرسان ادبیات، علاقه‌مندان به نقد و نظریه‌ی ادبی، معلمان دبیرستان و کسانی پیشنهاد می‌شود که دغدغه‌ی نسبت ادبیات با زندگی، اخلاق و تجربه‌ی انسانی را دارند و می‌خواهند فراتر از بحث‌های صرفاً فرمالیستی به معنای خواندن فکر کنند.

درباره تزوتان تودوروف

تزوتان تودوروف (Tzvetan Todorov) (۱۹۳۹-۲۰۱۷)، فیلسوف، نشانه‌شناس، نظریه‌پرداز ادبی و مورخ بلغاری‌تبارِ فرانسوی بود که به عنوان یکی از کلیدی‌ترین چهره‌های ساختارگرایی و تحلیل ساختاری متن در قرن بیستم شناخته می‌شود. او که در صوفیه، پایتخت بلغارستان تحت حکومت کمونیستی، متولد شده بود، در سال ۱۹۶۳ برای ادامه‌ی تحصیل به پاریس مهاجرت کرد و تحت هدایت رولان بارت دکتری خود را گرفت. تودوروف با ترجمه و معرفی آثار فرمالیست‌های روس به جامعه‌ی فرانسوی‌زبان، نقشی انقلابی در تغییر مسیر نقد ادبی مدرن ایفا کرد. او بعدها به عنوان مدیر تحقیقات در مرکز ملی پژوهش‌های علمی فرانسه (CNRS) به فعالیت پرداخت.

تمرکز فکری تودوروف در طول زمان از فرمالیسم و ساختارگرایی محض در ادبیات، به سمت اومانیسم، تاریخ فرهنگی و تحلیل مسائل اخلاقی‌سیاسی جوامع رفت. او در حوزه‌ی ادبیات، با نگارش کتاب «بوطیقای ساختارگرا» و ابداع نظریه‌ی «ادبیات شگفت‌انگیز»، ژانرهای ادبی را فرمول‌بندی کرد. اما در فاز دوم زندگی فکری‌اش، نگاه او به سمت تاریخ و دغدغه‌های انسانی معطوف شد؛ اثر مهم او در این دوره، کتاب «فتح آمریکا: مسئله‌ی دیگری» بود که در آن به کالبدشکافی برخورد فرهنگی میان اسپانیایی‌ها و بومیان باستان و چگونگی مواجهه انسان با مفهوم دیگری می‌پردازد.

بخشی از کتاب ادبیات در مخاطره

«با گذشت زمان فهمیدم همگان در نقش مهمی که برای ادبیات قائلم با من هم‌نظر نیستند و تا حدودی از این موضوع شگفت‌زده شدم. آنچه پیش از همه غافلگیرم کرد اختلاف دیدگاه‌ها در باب آموزش‌های پیش ازدانشگاه بود. من هیچ‌گاه در دبیرستان‌های فرانسه تدریس نکرده‌ام و سابقهٔ تدریسم در دانشگاه هم زیاد نیست، ولی وقتی پدر می‌شوی و فرزندانت به سراغت می‌آیند تا نگاهی به تکالیفشان بیندازی یا شب امتحان کمکشان کنی، نمی‌توانی به آن‌ها بی‌اعتنا باشی. گرچه تمامی خواسته‌ها و سلایق ادبی‌ام را به فرزندانم تحمیل نمی‌کردم، کم‌کم دریافتم راهنمایی‌ها و دخالت‌هایم بی‌فایده است و تأثیری منفی بر نمرهٔ فرزندانم دارد! این مسئله حسابی آزرده‌ام می‌کرد. بعدها (از ۱۹۹۴ تا ۲۰۰۴) به عضویت شورای ملی آموزش درآمدم ــ کمیسیونی مشورتی و چندرشته‌ای وابسته به وزارت آموزش ملی ــ و این فرصتی برایم فراهم آورد تا آموزش ادبیات در مدارس فرانسه را با نگاهی جامع بنگرم. آن‌جا بود که دریافتم نگرش حاکم بر ادبیات و شیوهٔ تدریس آن یکسره متفاوت از نگاه من است. این نگرش نه‌تنها در میان برخی از استادان کهنه‌گرا رواج داشت، بلکه نظریه‌های متداول آموزش ادبیات و دستورالعمل‌های رسمی آموزشی نیز در خدمت آن بودند.

بیایید به سراغ بولتن رسمی وزارت آموزش ملی (شمارهٔ ششم، ۳۱ اوت ۲۰۰۰) برویم که سرفصل برنامه‌های درسی دبیرستان، به‌ویژه ادبیات فرانسه، را تشریح کرده است. در صفحهٔ اول، ذیل عنوان "چشم‌اندازهای مطالعه"، آمده است: "مطالعهٔ متون ادبی به تأملات آدمی در باب تاریخ ادبیات و فرهنگ شکل می‌بخشد، مخاطبان را در شناخت گونه‌ها و سبک‌های ادبی یاری می‌رساند، قدرت درک معانی مندرج در آثار ادبی بی‌همتا را بالا می‌برد، پایه‌های استدلال را تقویت می‌کند و تأثیر هر گفتمان بر مخاطبان را دوچندان می‌سازد." در ادامه، این موارد یک به یک شرح داده می‌شوند و در توضیحشان می‌خوانیم که مطالعهٔ گونه‌های ادبی "باید روشمند باشد"، سبک‌های ادبی (مثلا تراژیک یا کمیک) باید در سال سوم دبیرستان تفهیم و تعمیق شوند، "مبحث آفرینش و دریافت متون ادبی باید در دورهٔ دبیرستان آموزش داده شود" یا "عناصر استدلال" در این مقطع "تحلیلی‌تر بررسی شود".»