کتاب الفبای پدیدارشناسی

کتاب الفبای پدیدارشناسی نوشتهٔ دن زهوی و ترجمهٔ مریم خدادادی است و نشر بیدگل آن را منتشر کرده است. این کتاب برای آشنایی مخاطبان با پدیدارشناسی و ورود به این ساحت عمیق فلسفی، بهترین منبع است.

درباره کتاب الفبای پدیدارشناسی

پدیدارشناسی یکی از سنت‌های غالب در فلسفهٔ قرن بیستم به حساب می‌آید. ادموند هوسرل (۱۹۳۸-۱۸۵۹) بنیان‌گذارش بود، اما مارتین هایدگر (۱۹۷۶-۱۸۸۹)، ژان پل سارتر (۱۹۸۰-۱۹۰۵)، موریس مرلوپونتی (۱۹۶۱-۱۹۰۸) و امانوئل لویناس (۱۹۹۵-۱۹۰۶) دیگر حامیان تأثیرگذارش بودند. یک دلیل تأثیرگذاریِ این سنت آن است که تقریباً همهٔ نظریه‌پردازی‌های بعدی در فلسفهٔ آلمانی و فرانسوی را می‌توان بسط پدیدارشناسی یا واکنش به آن دانست. در نتیجه، پیداکردن درک درستی از پدیدارشناسی نه‌تنها به‌خاطر خودش، بلکه از آن رو که همچنان شرط لازم برای فهم تحولات بعدی در نظریه‌پردازی قرن بیستم است اهمیت دارد.

در طول سال‌ها، پدیدارشناسی در بسیاری از حوزه‌های فلسفه مساهمت‌های مهمی داشته است و تحلیل‌های بدیعی از موضوعاتی همچون قصدیت، ادراک، بدن‌مندی، عواطف، خودآگاهی، بیناسوبژکتیویته، زمانمندی، تاریخ‌مندی و حقیقت به دست داده است. پدیدارشناسی نقدهایی هدفمند به فروکاست‌گرایی، عینی‌انگاری (یا ابژکتیویسم)‌ و علم‌گرایی وارد ساخته و در دفاع از اعادهٔ جایگاه زیست‌جهان به‌تفصیل استدلال کرده است. پدیدارشناسی با شرح مفصل اگزیستانس (یا وجود) بشری که در آن سوژه همچون درجهان‌بودنی بدن‌مند و واقع در بستری اجتماعی و فرهنگی تلقی می‌شود، مواد و مطالب بسیار مهمی برای طیف کاملی از رشته‌های تجربی اعم از روان‌پزشکی، جامعه‌شناسی، روان‌شناسی، مطالعات ادبی، انسان‌شناسی و معماری فراهم کرده است.

با اینکه بسیاری از آن دسته از آثار پدیدارشناختی که در حال حاضر کلاسیک محسوب می‌شوند در نیمهٔ اول قرن بیستم نوشته شدند، پدیدارشناسی همچنان منبع الهام است و در سال‌های اخیر علاقه به آن احیا شده است. درواقع گزاف نخواهد بود اگر ادعا کنیم که پدیدارشناسی در حال حاضر چیزی شبیه رنسانس را از سر می‌گذراند.

هرچند پدیدارشناسی، به شیوه‌های زیادی، به شکل جنبشی ناهمگن با شاخه‌های بسیار بسط یافته است، هرچند تمامی پدیدارشناسان پساهوسرلی از جنبه‌های متعدد از برنامهٔ اصلی هوسرل فاصله گرفته‌اند، و هرچند گزاف خواهد بود اگر ادعا کنیم که پدیدارشناسی نظامی فلسفی است با پیکره‌ای از آموزه‌ها که به‌وضوح ترسیم شده است، ولی نباید بر دغدغه‌های فلسفی فراگیر و درون‌مایه‌های مشترکی که به طرف‌داران این سنت وحدت بخشیده‌اند و همچنان هم وحدت می‌بخشند چشم ببندیم.

با توجه به اینکه ادای حق مطلب درمورد همهٔ پدیدارشناسان در کتابی مقدماتی مثل این کتاب کاری ناشدنی خواهد بود، عمدتاً این کتاب از کار هوسرل، هایدگر (متقدم) و مرلوپونتی بهره خواهد جست‌؛ سه متفکری که تأثیر سرنوشت‌سازشان بر تطور پدیدارشناسی انکارناپذیر است. درحالی‌که بسیاری از کتاب‌های مقدماتی دربارهٔ پدیدارشناسی بر فصول جداگانه‌ای در باب این متفکران مشتمل‌اند، این کتاب به شیوه‌ای متفاوت پیش خواهد رفت. به‌جای بیان و برجسته‌ساختن تفاوت‌های آنها تفاوت‌هایی که به‌سبب سوءتفسیری بنیادی از ایده‌های مبنایی هوسرل غالباً درمورد آنها اغراق شده است‌، عمدتاً بر اشتراکات آنها تأکید خواهد کرد.

در بخش نخست کتاب، بر خود آن دریافتی از فلسفه که در پدیدارشناسی یافت می‌شود تمرکز خواهد کرد. از مسئلهٔ روش، تمرکز بر منظر اول‌شخص، و تحلیل زیست‌جهان بحث خواهد کرد و نیز به‌اختصار توصیف خواهد کرد که این سنت چگونه تطور یافته است.

در دومین بخش کتاب، ملاحظاتی را که بیشتر به روش‌شناسی مربوط‌اند کنار خواهد گذاشت و به‌جای آن مثال‌ها و مدل‌های جزئی‌تری از تحلیل‌های پدیدارشناختی انضمامی به دست خواهد داد. ابتدا تحقیقات پدیدارشناسانه دربارهٔ مکان‌مندی و بدن‌مندی را بررسی خواهد کرد و سپس به سراغ تحلیل‌هایی از سوبژکتیویته و اجتماع خواهد رفت.

سومین بخش کتاب نشان خواهد داد که پدیدارشناسی را به چه ترتیبی در خارج از فلسفه به کار بسته‌اند. به‌طور خاص توصیف خواهد کرد که پدیدارشناسی چگونه بر بحث‌هایی در جامعه‌شناسی، روان‌شناسی و علمِ شناختی تأثیر گذاشته است.

این کتاب پدیدارشناسی را ارائه می‌کند نه اینکه از آن دفاع کند. خلاصه اینکه هدف این بوده است که شماری از ایده‌های پدیدارشناسانهٔ متمایز را به آسان‌یاب‌ترین وجه ممکن شرح دهد، نه اینکه از این ایده‌ها در برابر نقدهای گوناگونی که علیهشان مطرح شده‌اند دفاع کند. همچنین، سعی کرده‌ بحث از اختلافات و مناقشات تفسیری را به حداقل برساند. خوانندگان علاقه‌مند به دفاعی نظام‌مندتر از پدیدارشناسی یا پرداختن عالمانهٔ مبسوط‌تر به مکتوبات پژوهشی بهتر است به سراغ آثار دیگری بروند.

فصل‌های کتاب الفبای پدیدارشناسی از این قرار هستند:

بخش اول: مباحث بنیادی

۱. پدیدارها

۲. قصدیت

۳. ملاحظات روش‌شناسانه

۴. علم و زیست‌جهان

۵. کاوش ژرف‌تر

۶. پیشگفتار مرلوپونتی بر پدیدارشناسی ادراک

بخش دوم: تحلیل‌های انضمامی

۷. مکان‌مندی و بدن‌مندی

۸. بیناسوبژکتیویته و اجتماعیت

بخش سوم: پدیدارشناسی کاربردی

۹. جامعه‌شناسی پدیدارشناسانه

۱۰. روان‌شناسی پدیدارشناسانه، پژوهش کیفی و علم شناختی

خواندن کتاب الفبای پدیدارشناسی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

این کتاب را به دانشجویان رشته‌های فلسفه، جامعه‌شناسی، روان‌شناسی و علوم‌سیاسی پیشنهاد می‌کنیم. اگر می‌خواهید با پدیدارشناسی به عنوان یک مکتب فلسفی آشنا شوید، الفبای پدیدارشناسی بهترین کتابی است که با خواندن آن وارد این مبحث شوید.

بخشی از کتاب الفبای پدیدارشناسی

«به بیان دقیق، پدیدارشناسی یعنی علم پدیدارها یا بررسی آنها. اما پدیدار چیست؟ و پدیدارشناسان چه نوع پدیدارهایی را بررسی می‌کنند؟ آیا آنها عمدتاً به پدیدارهای تماشایی، به پدیدارهایی که به‌راستی پدیده (یا خارق‌العاده) اند، علاقه دارند؟ سیمون دوبووار در زندگی‌نامهٔ خودنوشتش تعریف می‌کند که سارتر چگونه برای اولین‌بار با پدیدارشناسی آشنا شد. آن دو همراه با دوستشان رمون آرون در میکده‌ای بودند؛ آرون تازه از آلمان برگشته بود. او به کوکتل زردآلویی که سفارش داده بود اشاره کرد و به سارتر گفت: «ببین دوست عزیزم، اگر پدیدارشناس باشی، می‌توانی دربارهٔ این کوکتل حرف بزنی و از دلش فلسفه بیرون بیاوری!» حرف آرون کاملاً درست بود. حتی تجربهٔ روزمرهٔ اعیان ساده هم می‌تواند نقطهٔ شروع تحلیلی پدیدارشناسانه باشد. درواقع، اگر فلسفه بخواهد از بن‌بست انتزاعیات کسالت‌بار فاصله بگیرد، باید با غنای زندگی روزمره پیوندی دوباره برقرار کند. اما نکتهٔ مهم این است که پدیدارشناسی ابتدائاً به چگونگی اعیان علاقه دارد، نه چیستی آنها. مثلاً پدیدارشناسی به‌جای تمرکز بر وزن، کمیابی یا ترکیب شیمیایی عین با نحوه‌ای که عین خودش را نشان می‌دهد یا به نمایش می‌گذارد سروکار دارد، یعنی چگونگی نمود یافتن آن. میان نحوه‌هایی که عین فیزیکی، ابزار، اثر هنری، ملودی، وضع امور عدد، یا انسانی دیگر خودشان را به حضور درمی‌آورند تفاوت‌های مهمی در کار است. به‌علاوه، ممکن است که یک عین واحد به شکل‌های مختلف ظاهر شود: از این یا آن منظر، در نور شدید یا ملایم، به‌صورت متعلَقِ ادراک، تخیل، آرزو، ترس، چشمداشت، یا یادآوری. به بیانی کوتاه، پدیدارشناسی را می‌توان تحلیلی فلسفی از این انواع مختلف دادگی دانست.»