کتاب ماشین چخوف

کتاب ماشین چخوف (La machine Tchekhov) نوشته ماتئی ویسنی یک، نمایشی است که آخرین روزهای زندگی آنتوان چخوف را به صحنه می‌آورد؛ جایی که نویسنده در مرز تب، خاطره، مرگ و خیال با شخصیت‌های آثار خودش روبه‌رو می‌شود. این نمایش فقط زندگی‌نامه‌ی نمایشی چخوف نیست، بلکه گفت‌وگویی تند و گاه تلخ میان خالق و مخلوق است؛ گفت‌وگویی درباره‌ی رنج، ناتمامی، نوشتن و سرنوشتی که از دل ادبیات بیرون می‌آید. این نمایش‌نامه را نشر قطره با ترجمه متین نهاوندی منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب ماشین چخوف

کتاب ماشین چخوف نوشته‌ی ماتئی ویسنی یک نمایش‌نامه‌ای است که چخوف را نه‌فقط به‌ عنوان نویسنده، بلکه به‌ عنوان شخصیتی درون صحنه احضار می‌کند. متن از آخرین روزهای زندگی او آغاز می‌شود؛ زمانی که بیماری سل توان جسمی‌اش را گرفته و مرز میان واقعیت و خیال مدام جابه‌جا می‌شود. در این فضا، شخصیت‌هایی از نمایش‌نامه‌های چخوف مثل تریپلف، فیرس، لوپاخین، دایی وانیا، سه خواهر و آنا پترونا یکی‌یکی ظاهر می‌شوند و با او حرف می‌زنند. این دیدارها صرفاً یادآوری آثار چخوف نیستند، بلکه نوعی بازخواست، گلایه و سنجش دوباره‌ی جهان او به‌ شمار می‌آیند؛ جهانی که در آن آدم‌ها اغلب در انتظار می‌مانند، به هم نمی‌رسند و از رنج خود بیرون نمی‌آیند.

کتاب ماشین چخوف از چند صحنه‌ی پی‌درپی ساخته شده و هر صحنه یکی از لایه‌های ذهنی و نمایشی این جهان را روشن می‌کند. ماتئی ویسنی یک از دل گفت‌وگوها به موضوع‌هایی مثل مرگ، ناتوانی در برقراری ارتباط، فرسودگی رؤیاها، مسئولیت نویسنده در برابر شخصیت‌هایش و نسبت هنر با رنج نزدیک شده است. متن حال‌وهوایی کمدی و تلخ دارد؛ جایی که موقعیت‌های هولناک ناگهان رنگ شوخی می‌گیرند و شوخی‌ها به اضطراب و اندوه می‌رسند. حضور رهگذر، تکرار صداهای نامعلوم، رفت‌وآمد میان اتاق بیمار، باغ آلبالو، دوئل و میز قمار، به نمایش حالتی شبح‌وار داده است.

این نمایش برای کسانی جالب است که می‌خواهند چخوف را از زاویه‌ی شخصیت‌های خودش ببینند و با متنی روبه‌رو شوند که هم ادای دین است و هم نوعی پرسش‌گری درباره‌ی سازوکار جهان چخوفی.

خلاصه نمایشنامه ماشین چخوف

هشدار: این پاراگراف بخش‌هایی از داستان را فاش می‌کند!

نمایش ماشین چخوف، چخوفِ بیمار را در واپسین لحظات زندگی‌اش دنبال می‌کند؛ زمانی که دیگر نوشتن برایش به کاری دردناک و ناگزیر تبدیل شده است. او در تب و فرسودگی با شخصیت‌هایی از نمایش‌نامه‌های خودش روبه‌رو می‌شود؛ شخصیت‌هایی که هر کدام زخمی، معترض یا سرگردان‌اند و از خالق خود درباره‌ی سرنوشت‌شان توضیح می‌خواهند. نمایش از خلال این دیدارها به رابطه‌ی نویسنده با اثرش، به مرگ، به شکست رؤیاها و به ناتوانی انسان در تغییر مسیر زندگی می‌رسد. 

در کنار این خط اصلی، گفت‌وگوهای پراکنده و صحنه‌های نمادین، ذهن چخوف را به ماشینی تبدیل می‌کنند که مدام گذشته، شخصیت‌ها و اضطراب پایان را بازتولید می‌کند.

چرا باید کتاب ماشین چخوف را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب ماشین چخوف را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب چخوف را از خلال برخورد او با شخصیت‌های آثارش بازسازی می‌کند و تصویری متفاوت از نسبت نویسنده و مخلوقاتش می‌سازد.
• نمایش به پرسش‌هایی درباره‌ی مرگ، بیماری، فرسودگی رؤیاها و ناتمامی زندگی نزدیک می‌شود.
• خواننده با بسیاری از چهره‌های مهم جهان نمایشی چخوف در یک متن واحد روبه‌رو می‌شود.
• گفت‌وگوهای کتاب نشان می‌دهند که چگونه رنج، طنز و پوچی می‌توانند همزمان در یک صحنه حضور داشته باشند.
• این اثر برای شناخت حال‌وهوای تئاتری ماتئی ویسنی یک و شیوه‌ی او در بازآفرینی چهره‌های ادبی اهمیت دارد.

خواندن کتاب ماشین چخوف را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب ماشین چخوف به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به نمایش‌نامه‌هایی که شخصیت‌های ادبی شناخته‌شده را دوباره وارد صحنه می‌کنند.
• خوانندگانی که به جهان نمایشی چخوف و شخصیت‌های آثار او علاقه دارند.
• کسانی که از متن‌های شخصیت‌محور با فضای تلخ، وهم‌آلود و تأمل‌برانگیز استقبال می‌کنند.
• دانشجویان و پژوهشگران تئاتر که می‌خواهند نمونه‌ای از گفت‌وگوی بینامتنی با آثار چخوف را بخوانند.
• مخاطبانی که به نمایش‌هایی درباره‌ی مرگ، نوشتن و مسئولیت خالق در برابر اثرش فکر می‌کنند.

درباره ماتئی ویسنی یک

ماتئی ویسنی یک (Matei Vișniec) (متولد ۱۹۵۶)، نمایش‌نامه‌نویس، شاعر و روزنامه‌نگار رومانیایی‌تبار فرانسوی است. او در رشته‌های تاریخ و فلسفه در دانشگاه بخارست تحصیل کرد و از اواخر دهه‌ی ۱۹۷۰ به نگارش نمایش‌نامه پرداخت. ویسنی یک در سال ۱۹۸۴ جایزه‌ی بهترین کتاب شعر را از اتحادیه‌ی نویسندگان رومانی دریافت کرد، اما به دلیل سانسور شدید و توقیف نوشته‌هایش توسط رژیم چائوشسکو، در سال ۱۹۸۷ به فرانسه پناهنده شد. او پس از مهاجرت، نگارش آثار خود را به زبان فرانسوی ادامه داد و پس از سقوط حکومت کمونیستی رومانی در دسامبر ۱۹۸۹، پیوند فرهنگی و انتشاراتی خود را با کشور زادگاهش از سر گرفت.

آثار نمایشی ویسنی یک با زبانی طنزآمیز، تئاتر ابزورد، فرم‌های استعاری و نقد مناسبات قدرت و خشونت سیاسی شناخته می‌شوند. شناخته‌شده‌ترین نمایش‌نامه‌ی او «داستان خرس‌های پاندا به روایت یک ساکسیفونیست که دوست‌دختری در فرانکفورت دارد» است که اجراهای متعددی در سطح بین‌المللی داشته است. از دیگر نمایش‌نامه‌های مطرح او می‌توان به «نان در جیب»، «سه شب با مادوکس»، «اسب‌های پشت پنجره»، «آخرین گودو»، «پیکر زن، همچون میدان نبرد در جنگ بوسنی»، «تماشاچی محکوم به اعدام»، «ریچارد سوم اجرا نمی‌شود» و «مهاجران» اشاره کرد.

بخشی از کتاب ماشین چخوف

«آنفیسا: تو یه‌عالمه خون بالا آوردی. دیگه ممکن نیست خونی توی رگ‌هات باقی مونده باشه و منِ بیچاره باید تموم این روتختی‌ها، ملافه‌ها و چیزهای دیگه رو بشورم و تو نمی‌دونی چقدر سخت می‌شه خون رو از روی این‌ها پاک کرد. شستن خون خیلی سخته. حتی پاک کردن لکه‌های چربی راحت‌تره و همه‌ش به‌خاطر اینه که تو از تختت می‌آی بیرون. این اصلاً خوب نیست. نه. به‌محض اینکه من یه‌کم چرت می‌زنم، تو بلند می‌شی و شروع به نوشتن می‌کنی. (او برگه‌های پر از لکه‌‌های خون را برمی‌دارد.) این نامه‌ها به چه درد می‌خوره؟ تو هر روز یه‌عالمه نامه دریافت می‌کنی و بعد می‌شینی به همه‌شون جواب می‌دی... این احمقانه‌ست. دیروز روی برگه‌هایی که می‌نوشتی خون بالا آوردی و امروز می‌خوای دوباره همه‌شون رو بنویسی... (برگه‌ها را به او می‌دهد.) بگیر. خشک شدن. اما حتی نمی‌شه یه کلمه‌شون رو خوند. آنتوان پائولوویچ، این کاری که می‌کنی اصلاً درست نیست. این درست نیست که یه پیرزن هشتادساله رو مضحکهٔ خودت کنی. من اصلاً نمی‌تونم استراحت کنم. من هم باید هرازگاهی بخوابم. اما به‌محض اینکه خوابم می‌بره، تو شروع می‌کنی به نوشتن، یا اینکه با این لباس‌‌خوابت این‌وَرواون‌وَر می‌ری.

چخوف با مهربانی به آنفیسا اشاره می‌کند تا کتش را به او بدهد، و با کمک خدمتکار پیر، آن را می‌پوشد.

آنفیسا: این خوب نیست، آنتوان پائولوویچ. تو فقط چند روز از زندگی‌ت باقی مونده، اما به‌محض اینکه من می‌خوابم، تو از تختت می‌آی بیرون. دارم بهت می‌گم، آنتوان پائولوویچ، اگه من مریض بودم، هیچ‌وقت نمی‌ذاشتم تو ازم مراقبت کنی. آخه تو چه‌جور دکتری هستی، آنتوان پائولوویچ! آدم انتظار نداره دکترها خون بالا بیارن. چطور ممکنه هم دکتر باشی هم خون بالا بیاری؟ پس توی اون دانشگاه بهت چی یاد دادن؟»