کتاب شاه لیر

کتاب شاه لیر (King Lear) نوشته ویلیام شکسپیر و ترجمه م. ا. به آذین، تراژدی‌ای است که در پنج پرده فروپاشی یک نظم خانوادگی و سیاسی را پیش چشم می‌گذارد؛ جایی که یک تصمیم شتاب‌زده، رابطه‌ی پدر و دخترانش را به میدان آزمون صداقت، قدرت و وفاداری تبدیل می‌کند. شکسپیر در کنار ماجرای لیر، خط روایی دیگری را هم پی می‌گیرد که خیانت و جاه‌طلبی را از زاویه‌ای دیگر نشان می‌دهد و دامنه‌ی بحران را گسترده‌تر می‌کند. انتشارات اختران این نمایش‌نامه را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب شاه لیر

کتاب شاه لیر از شناخته‌شده‌ترین نمایش‌نامه‌های ویلیام شکسپیر است؛ اثری تراژیک که بحران قدرت را با بحران خانواده درهم می‌آمیزد. ماجرا با تصمیم پادشاهی سالخورده آغاز می‌شود که می‌خواهد قلمرو خود را میان دخترانش تقسیم کند، اما معیار این تقسیم نه شایستگی که ابراز محبت است. همین انتخاب، فضای اثر را از همان ابتدا به‌ سوی سوءتفاهم، رنجش، چاپلوسی و طردشدن می‌برد. شکسپیر در این نمایش‌نامه نشان می‌دهد که چگونه یک خطای داوری، فقط یک رابطه را ویران نمی‌کند و به‌تدریج بر ساختار حکومت، پیوندهای خویشاوندی و اعتماد میان آدم‌ها هم اثر می‌گذارد.

شاه لیر فقط روایت سقوط یک پادشاه نیست. متن، همزمان مسیر چند شخصیت را دنبال می‌کند و از خلال آن‌ها مسئله‌هایی مثل مشروعیت، وفاداری، حرص، پیری، فرزند و پدر و فاصله‌ی میان ظاهر و حقیقت را پیش می‌کشد. در خطی موازی، ماجرای گلاوستر و دو پسرش آینه‌ای برای داستان اصلی می‌شود و همان تنش‌ها را در شکلی دیگر بازتاب می‌دهد. به‌ این‌ ترتیب، اثر مدام میان دربار، خانه، فرمانروایی و روابط شخصی رفت‌وآمد می‌کند و نشان می‌دهد که آشفتگی در یک حوزه، به‌سرعت به حوزه‌های دیگر سرایت می‌کند.

در متن شاه لیر شخصیت‌ها اغلب خود را در حرف آشکار می‌کنند؛ یکی با اغراق، یکی با سکوت، یکی با طعنه و دیگری با فریب. حضور دلقک هم به اثر بُعدی مهم می‌دهد، چون بسیاری از تلخ‌ترین حقیقت‌ها از زبان او بیان می‌شود. حال‌وهوای این نمایش‌نامه از شکوه درباری به‌ سوی بی‌ثباتی، بی‌پناهی و رویارویی با نتیجه‌ی انتخاب‌ها حرکت می‌کند و همین جابه‌جایی، تجربه‌ی خواندن آن را به تأملی جدی در مورد قدرت و ناتوانی انسان بدل می‌سازد.

خلاصه نمایشنامه شاه لیر

هشدار: این پاراگراف بخش‌هایی از داستان را فاش می‌کند!

شاه لیر تصمیم می‌گیرد پیش از پایان عمر، قلمرو خود را میان سه دخترش تقسیم کند و از آن‌ها می‌خواهد میزان محبت‌شان را آشکارا بیان کنند. دو دختر بزرگ‌تر با سخنانی پرآب‌وتاب دل او را به دست می‌آورند، اما کوردلیا که نمی‌خواهد احساسش را به چاپلوسی بدل کند، با خشم پدر روبه‌رو می‌شود و از چشم او می‌افتد. 

همزمان، در خانه‌ی گلاوستر نیز ادموند با نیرنگ می‌کوشد برادرش ادگار را از میدان بیرون کند و جای او را بگیرد. از این‌جا به بعد، سوءظن، خیانت، رنج و کشمکش در هر دو خانواده گسترش می‌یابد و تصمیم‌های نخستین، پیامدهایی سنگین به‌ دنبال می‌آورد.

چرا باید کتاب شاه لیر را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب شاه لیر را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب کشمکش میان قدرت سیاسی و رابطه‌ی خانوادگی را در یک روایت فشرده و پرتنش کنار هم می‌گذارد.
• خواندن آن کمک می‌کند مسئله‌ی تفاوت میان صداقت و چاپلوسی در موقعیت‌های بحرانی روشن‌تر دیده شود.
• اثر، پیری، اقتدار، وابستگی و از‌دست‌رفتن تشخیص را از خلال چند شخصیت متفاوت بررسی می‌کند.
• گفت‌وگوهای کتاب، نمونه‌ای مهم از شخصیت‌پردازی از راه زبان، طعنه و تقابل مستقیم میان آدم‌هاست.

خواندن کتاب شاه لیر را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب شاه لیر به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به نمایش‌نامه‌های کلاسیک که به کشمکش‌های خانوادگی و سیاسی توجه دارند.
• خوانندگانی که می‌خواهند با یکی از تراژدی‌های مهم شکسپیر آشنا شوند.
• کسانی که به موضوع‌هایی مثل قدرت، وفاداری، خیانت و خطای داوری علاقه دارند.
• دانشجویان و پژوهشگران ادبیات نمایشی که به بررسی گفت‌وگو، صحنه‌پردازی و تقابل شخصیت‌ها می‌پردازند.

درباره ویلیام شکسپیر

ویلیام شکسپیر (William Shakespeare) (۱۵۶۴-۱۶۱۶)، شاعر، نمایش‌نامه‌نویس و بازیگر عصر الیزابت انگلستان بود که به عنوان بزرگ‌ترین نمایش‌نامه‌نویس تاریخ و برجسته‌ترین نویسنده‌ی انگلیسی‌زبان شناخته می‌شود. او در ۱۳ سالگی به دلیل ورشکستگی پدرش مجبور به ترک تحصیل شد. شکسپیر پس از تشکیل خانواده با آن هتوی، در سال ۱۵۸۵ راهی لندن شد و کار خود را در تماشاخانه‌ها با بازیگری آغاز کرد؛ مسیری که خیلی زود به شکوفایی استعدادش انجامید. میراث او شامل ۳۹ نمایش‌نامه، ۱۵۴ سونات و چندین شعر بلند است که بخش عمده‌ی آن‌ها پس از مرگش توسط دوستانش گردآوری و حفظ شدند.

شکسپیر با گسترش شخصیت‌پردازی و دگرگون کردن کارکرد مونولوگ به ابزاری برای واکاوی روان انسان، تأثیری عمیق بر ادبیات، تئاتر و حتی روان‌شناسی گذاشت. آثار او همچون «هملت»، «مکبث»، «اتللو»، «شاه لیر» و «رومئو و ژولیت» الهام‌بخش بسیاری بوده‌اند و بارها به شکل‌های مختلفی اقتباس شده‌اند. شکسپیر با فروش تخمینی بیش از چهار میلیارد نسخه، پرفروش‌ترین نمایش‌نامه‌نویس تاریخ و سومین نویسنده‌ی پرترجمه در جهان است. آثار او به بیش از ۸۰ زبان برگردانده شده و همچنان بیش از هر نمایش‌نامه‌نویس دیگری بر صحنه تئاترهای جهان اجرا می‌شوند.

درباره م. ا. به آذین

م. ا. به آذین (محمود اعتمادزاده) (۱۳۸۵-۱۲۹۳)، داستان‌نویس، مترجم و منتقد ادبی بود. او پس از اتمام تحصیلات مقدماتی، در سال ۱۳۱۱ به فرانسه اعزام شد و در رشته‌ی مهندسی درس خواند و دانشنامه‌ی خود را از دانشگاه پاریس دریافت کرد. به آذین پس از بازگشت، در نیروی دریایی مشغول به کار شد؛ اما در جریان وقایع شهریور ۱۳۲۰ و جنگ جهانی دوم بر اثر جراحت شدید، دست چپ خود را از دست داد. 

به‌ آذین از سال ۱۳۲۳ با انتقال به وزارت فرهنگ، مسیر حرفه‌ای خود را دگرگون ساخت و با چاپ مجموعه‌داستان «پراکنده» به دنیای ادبیات قدم گذاشت. او با استفاده از سبک رئالیسم اجتماعی، رنج‌ها و مبارزات طبقات محروم را دست‌مایه‌ی آثار خود قرار داد و با نگارش رمان بلند «دختر رعیت» که وقایع تاریخی قیام جنگل را در دل زندگی روستایی روایت می‌کرد، به شهرت رسید. «به‌ سوی مردم»، «مهره‌ی مار» و «نقش پرند» از دیگر داستان‌های او بودند.

ترجمه‌های به آذین نیز نقشی مهم در آشنایی ایرانیان با مکاتب ادبی جهان داشتند. او با برگردان آثاری همچون «جان شیفته» و «ژان کریستف» از رومن رولان، «دن آرام» و «زمین نوآباد» از میخائیل شولوخوف، رمان‌های «باباگوریو»، «زنبق دره» و «چرم ساغری» از انوره دو بالزاک، نمایش‌نامه‌های «هملت» و «اتللو» از ویلیام شکسپیر و «استثناء و قاعده» از برتولت برشت، تأثیر عمیقی بر ادبیات ایران گذاشت. او در پژوهش و نقد هم فعال بود و کتاب‌هایی چون «قالی ایران» و «گفتار در آزادی» را تألیف کرده بود.

نظر افراد و مجله‌های مشهور درباره کتاب شاه لیر

• «شاه لیر را می‌توان کامل‌ترین نمونه‌ی هنر دراماتیک جهان دانست.» (پرسی بیشی شلی)

اقتباس‌ها از کتاب شاه لیر

این نمایش‌نامه‌ی شکسپیر از جمله آثار پراقتباس او محسوب می‌شود و طی چند دهه‌ی اخیر فیلم‌های سینمایی و تلویزیونی زیادی بر اساس آن ساخته شده است. از مشهورترین آثار ملهم از شاه لیر می‌توان به این کارها اشاره کرد:

• فیلم تلویزیونی شاه لیر (۱۹۵۳) ساخته‌ی پیتر بروک، کارگردان افسانه‌ای تئاتر، که در آن اورسن ولز نقش لیر را بازی می‌کرد. این اولین حضور ولز در تلویزیون بود.
• آشوبِ (Ran) آکیرا کوروساو نیز اقتباسی از شاه لیر است که تا حدودی با روایت‌های افسانه‌ای در مورد زندگی دایمیو موری موتوناری ترکیب شده بود. تاتسویا ناکادای نقش اصلی این حماسه را بر عهده داشت. این فیلم نامزد چهار جایزه‌ی اسکار شده بود.
• فیلمی تلویزیونی محصول سال ۱۹۸۳ که مایکل الیوت آن را ساخته بود. در این کار، سِر لارنس اولویه بازیگر نقش لیر بود که به خاطر آن جایزه‌ی امی بهترین بازیگر را برد.
• فیلم شاه لیر که ریچارد ایر آن را در سال ۲۰۱۸ برای شبکه‌ی بی‌بی‌سی کارگردانی کرده بود و آنتونی هاپکینز نقش لیر را در آن ایفا می‌کرد. اِما واتسون، اِما تامپسون و اندرو اسکات از دیگر بازیگران این فیلم بودند.

چه نسخه‌های دیگری از کتاب شاه لیر منتشر شده است؟

• کتاب شاه لیر، ترجمه‌ی ابوالحسن تهامی، نشر نگاه
• کتاب لیرشاه، ترجمه‌ی جواد پیمان، نشر علمی و فرهنگی
• کتاب لیرشاه، ترجمه‌ی علاءالدین پازارگادی، نشر سروش
• کتاب لیر شاه، ترجمه‌ی میلاد میناکار، نشر کتاب پارسه
• و ...

بخشی از کتاب شاه لیر

«لیر: اینک، بر آنیم که نیت نهفته‌مان را آشکار کنیم. آن نقشه را برایمان بیارید. دانسته باشید که ما قلمرو پادشاهی‌مان را سه بخش کرده‌ایم، و عزم راسخمان بر آن است که همه کارها و وظایف مملکت‌داری را در این آستانهٔ سال‌های پیری از دوش خودمان برداریم و بر دوش‌های جوان زورمندتری بگذاریم و خود سبک‌بار به‌سوی مرگ بخزیم. تو، ای فرزند ما دوک کُرنْوال، و تو ای فرزند نه کمتر از او گرامی ما دوک آلبانی، ارادهٔ برگشت‌ناپذیرمان چنین است که جهیزهای دخترانمان را این دم اعلام کنیم تا راه بر کشمکش‌های احتمالی آینده بسته شود. شاهان فرانسه و بورگونی که در خواستگاری از جوان‌ترین دختر ما سخت با هم رقابت دارند، و با چشم‌داشتی عاشقانه چند ماهی است که در دربارمان اقامت گزیده‌اند، به آنها نیز باید اکنون پاسخ بدهیم. و شما، دختران من، اینک که ما از فرمانروایی و خراج‌ستانی و سرپرستی دولت کناره می‌گیریم، می‌خواهیم بدانیم کدام‌یکتان بیشتر دوستمان دارد تا، در پی هماوردی سرشت و شایستگی، بیشترین سهم را از عطایای ما ببرد. هان، گونریل، دختر ما که بزرگ‌تری، نخست تو بگو.

گونریل: اعلیحضرتا، من شما را بیش از آنچه واژه‌ها قادر به گفتنش هستند دوست می‌دارم. شما بیش از بینایی چشم، بیش از فضای باز، و بیش از آزادی برایم گرامی هستید؛ برایم شما از هر آنچه گران‌بها یا کمیاب شمرده شود فراترید؛ ارجتان برایم از زندگانی قرین لطف و تندرستی و زیبایی و جلال کمتر نیست؛ چنان دوست می‌دارم که هرگز هیچ فرزندی پدرش را آن‌سان دوست نداشته است؛ یک چنان محبتی که راه بر نَفَس می‌گیرد و زبان را از گفتار بازمی‌دارد؛ من شما را فراتر از همهٔ اینها دوست دارم.

کوردلیا: [با خود] و از کوردلیا چه‌کاری ساخته است؟ دوست داشتن و خاموش بودن.»