کتاب عقلانیت اخلاقی عربی و تاثیر سنت خسروانی

کتاب عقلانیت اخلاقی عربی و تأثیر سنت خسروانی نوشته محمد عابد جابری و ترجمه سیدمحمد آل مهدی و جلد نخست از ترجمه‌ی فارسی پژوهشی مفصل درباره‌ی نظام‌های ارزش در فرهنگ عربی اسلامی است. نویسنده در ادامه‌ی پروژه‌ی چهارجلدی نقد عقل عربی، این بار به‌سراغ عقل عملی و اخلاق می‌رود و می‌کوشد تاریخ اندیشه‌ی اخلاقی عربی را از دل متون کلاسیک و سنت‌های رقیب بازخوانی کند. مترجم در یادداشت آغازین، جایگاه این جلد را در کل پروژه و فضای پرجدل پیرامون جابری توضیح داده است. نشر اختران این کتاب را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب عقلانیت اخلاقی عربی و تاثیر سنت خسروانی اثر محمد عابد جابری

کتاب عقلانیت اخلاقی عربی و تأثیر سنت خسروانی چهارمین جلد از پروژه‌ی نقد عقل عربی به قلم محمد عابد جابری است که پس از تکوین عقل عربی، ساختار عقل عربی و عقلانیت سیاسی عربی، این‌بار به حوزه‌ی عقل عملی و اخلاق می‌پردازد. جابری در این جلد به‌سراغ نظام‌های ارزش‌ها در فرهنگ عربی اسلامی می‌رود و آن‌ها را در پیوند با پنج میراث اصلی بررسی می‌کند؛ میراث عربی ناب، میراث اسلامی ناب، میراث پارسی، میراث یونانی و میراث صوفی.

عقلانیت اخلاقی عربی و تأثیر سنت خسروانی از وضعیت پژوهش‌های اخلاقی در جهان عرب آغاز می‌کند؛ از کمبود آثار تحلیلی و انتقادی درباره‌ی اخلاق، از غلبه‌ی الگوی اروپایی در تاریخ‌نگاری اخلاق و از این تصور رایج که عرب‌ها اندیشه‌ی اخلاقی مستقل نداشته و تنها شارحان اخلاق یونانی بوده‌اند. نویسنده با مرور کارهایی مانند آثار احمد امین، محمد یوسف موسی، ماجد فخری، محمد عبدالله دراز و عبدالرحمان حسن حبنکه نشان می‌دهد که چگونه هم رویکردهای فلسفه‌محور و هم رویکردهای سلفی تصویر ناقصی از اخلاق در میراث عربی ارائه کرده‌اند.

کتاب عقلانیت اخلاقی عربی و تأثیر سنت خسروانی در ساختار خود دو بخش اصلی دارد. بخش نخست به مسئله‌ی اخلاقی در میراث عربی و مرزبندی مفاهیمی مانند خُلق، ادب و نظام ارزش‌ها اختصاص یافته و بخش دوم به نظام‌های ارزش‌ها در فرهنگ عربی می‌پردازد. محمد عابد جابری روش سه‌گانه‌ی همیشگی خود (تحلیل تاریخی، بررسی ساختاری و طرح ایدئولوژیک) را این‌بار به‌صورت ترکیبی به کار گرفته و به‌جای مفاهیم پیشین پروژه‌اش، مانند نظام بیان و برهان و عرفان، بر ایده‌ی ارزش مرکزی در هر نظام اخلاقی تکیه کرده است.

خلاصه کتاب عقلانیت اخلاقی عربی و تاثیر سنت خسروانی

فرض این است که عقلانیت اخلاقی نه بر نظام معرفتی بلکه بر نظام ارزش‌ها استوار است. محمد عابد جابری می‌کوشد نشان دهد در فرهنگ عربی اسلامی، چندین نظام ارزش ریشه‌دار (عربی، اسلامی، پارسی، یونانی و صوفی) در کنار هم حضور داشته‌اند، با هم رقابت کرده و بر یکدیگر اثر گذاشته‌اند و از دل این کشمکش‌ها عقل جمعی و اخلاق مسلط هر دوره شکل گرفته است.

محمد عابد جابری ابتدا تاریخ‌نگاری‌های رایج اخلاق اسلامی را نقد می‌کند؛ از اینکه چگونه با معیار فلسفه‌ی یونانی، اخلاق را فقط وقتی جدی گرفته‌اند که در قالب فلسفه‌ی نظری ظاهر شده باشد و بخش عظیمی از ادبیات «آداب» و «مکارم الاخلاق» را حاشیه‌ای شمرده‌اند. سپس با واکاوی دقیق واژگانی مانند خُلق، ادب، عادت، سجیه و ارزش، مرزهای مفهومی اخلاق در متون عربی را ترسیم می‌کند و در ادامه به‌سراغ نقش سنت خسروانی و ادبیات سیاسی پارسی در شکل‌دادن به «گفتمان اطاعت» در دوره‌ی اموی و عباسی می‌رود.

چرا باید کتاب عقلانیت اخلاقی عربی و تاثیر سنت خسروانی را بخوانیم؟

کتاب عقلانیت اخلاقی عربی و تاثیر سنت خسروانی تصویری لایه‌لایه از اخلاق در فرهنگ عربی اسلامی ارائه کرده است که در آن، اخلاق تنها مجموعه‌ای از موعظه‌ها نیست؛ بلکه میدان کشمکش میراث‌ها، سیاست و دین است. خواننده‌ی این اثر با منطق درونی پروژه‌ی نقد عقل عربی در حوزه‌ی اخلاق، مفهوم «عقل جمعی» و نقش سنت خسروانی در شکل‌گیری گفتمان اطاعت آشنا می‌شود.

خواندن کتاب عقلانیت اخلاقی عربی و تاثیر سنت خسروانی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب به پژوهشگران فلسفه و الهیات، دانشجویان علوم سیاسی و مطالعات اسلامی، علاقه‌مندان به اندیشه‌ی عرب معاصر و کسانی پیشنهاد می‌شود که در پی فهم ریشه‌های تاریخی بحران ارزش‌ها و نسبت اخلاق، دین و قدرت در جهان عرب و اسلام هستند.

درباره محمد عابد جابری

محمد عابد جابری (محمد عابد الجابری/ Muhammad Abid Jabiri) در سال ‫۱۹۳۶ به دنیا آمد و در ۲۰۱۰ میلادی درگذشت. او از برجسته‌ترین فیلسوفان و روشنفکران معاصر جهان عرب و از شناخته‌شده‌ترین اندیشمندان مراکشی بود که بخش مهمی از فعالیت علمی خود را به مطالعه‌ی فلسفه، فلسفه‌ی عربی و اندیشه‌ی اسلامی اختصاص داد. در کودکی به مطالعه‌ی آثار کلاسیک ادبیات عرب پرداخت، بخش‌هایی از قرآن را حفظ کرد و دستور زبان عربی را آموخت؛ تجربه‌ای که بعدها در شکل‌گیری اندیشه‌های او درباره‌ی فرهنگ و عقل عربی تأثیرگذار بود.

این نویسنده تحصیلات عالی خود را در دانشگاه محمد پنجم رباط دنبال کرد و در سال ۱۹۶۷ مدرک فلسفه را دریافت کرد. سپس در سال ۱۹۷۰ موفق به اخذ دکترای فلسفه از همان دانشگاه شد. پایان‌نامه‌های کارشناسی‌ارشد و دکترای او هر دو به اندیشه و فلسفه‌ی تاریخ ابن‌خلدون اختصاص داشت. او از اواخر دهه‌ی ۱۹۶۰ تا زمان بازنشستگی در دانشگاه محمد پنجم رباط به تدریس فلسفه، فلسفه‌ی عربی و اندیشه‌ی اسلامی پرداخت و به یکی از تأثیرگذارترین استادان این حوزه تبدیل شد.

مهم‌ترین و شناخته‌شده‌ترین پروژه‌ی فکری محمد عابد جابری «نقد عقل عربی» است؛ طرحی پژوهشی که در چهار جلد منتشر شد و جایگاه ویژه‌ای در اندیشه‌ی معاصر عربی پیدا کرد. او معتقد بود که نقد عقل عربی می‌تواند زمینه را برای خوانشی علمی، آگاهانه و انتقادی از میراث فرهنگی و فکری عربی‌ـ‌اسلامی فراهم کند. محمد عابد جابری عقل عربی را محصول فرهنگی می‌دانست که بر سه نظام معرفتی استوار شده است؛ نظام زبانی عربی یا «بیان»، نظام غنوسی و هرمسی ایرانی یا «عرفان» و نظام عقلانی یونانی یا «برهان». از نگاه او فهم تاریخ اندیشه‌ی عربی بدون توجه به تعامل و تقابل این سه نظام معرفتی ممکن نیست.

مجموعه‌ی چهارجلدی «نقد عقل عربی» شامل «شکل‌گیری عقل عربی»، «ساختار عقل عربی»، «عقل سیاسی عربی» و «عقل اخلاقی عربی» از مهم‌ترین آثار محمد عابد جابری به شمار می‌رود. افزون بر این کتاب‌هایی چون «ما و میراث فلسفی‌مان»، «عصبیت و دولت»، «سنت و مدرنیته»، «مقدمه‌ای بر معرفت‌شناسی»، «شناخت قرآن کریم» و آثاری درباره‌ی ابن‌رشد و فلسفه‌ی مغرب و اندلس نیز ازجمله آثار برجسته‌ی محمد عابد جابری هستند.

محمد عابد جابری همچنین در عرصه‌ی مطبوعات فعال بود و با روزنامه‌ی «التحریر» همکاری می‌کرد و از ویراستاران اصلی آن به شمار می‌رفت. او در سال ۱۹۵۹ در مجموعه‌ای از مقالات به نقد فیلم‌های تبلیغاتی صهیونیستی که در مراکش نمایش داده می‌شد، پرداخت. از دیگر ویژگی‌های مهم اندیشه‌ی او توجه به معانی تاریخی و بومی مفاهیم در آثار متفکران مسلمان بود؛ به‌گونه‌ای که همواره می‌کوشید از آمیختن مفاهیم جدید با معانی تاریخی آن‌ها پرهیز کند. محمد عابد جابری معتقد بود که برای فهم درست متفکرانی چون ابن‌خلدون باید مفاهیم را در زمینه‌ی تاریخی و فکری خودشان بررسی کرد.

محمد عابد جابری سرانجام در ۳ می ۲۰۱۰ در کازابلانکا درگذشت. آثار و پروژه‌ی فکری او از مهم‌ترین منابع مطالعه‌ی اندیشه‌ی عربی معاصر به شمار می‌آیند. کتاب عقلانیت اخلاقی عربی و تاثیر سنت خسروانی نیز اثر اوست.

جوایز و افتخارات نویسنده

جایزه‌ی ابن‌رشد برای آزادی اندیشه در سال ۲۰۰۸ در برلین به محمد عابد جابری اهدا شد.

بخشی از کتاب عقلانیت اخلاقی عربی و تاثیر سنت خسروانی

«در زبان عربی ویژگی‌های رفتار بشری، با دو واژه تعبیر می‌شود: خُلق (جمع آن اخلاق) و ادب (جمع آن آداب) است. این دو واژه مترادف نیستند، اما در بسیاری موارد هر یک می‌تواند دیگری را نمایندگی کند؛ گاهی نیز معنای این دو به میزانی از تفاوت می‌رسد که نمی‌توان یکی یا مشتقات آن را جایگزین دیگری کرد. در وهلهٔ نخست به‌نظر می‌رسد «سوء خُلق» [بد اخلاقی]، برای رساندن معنای سوء ادب [بی ادبی] کافی باشد و تفاوت دقیقی که بین این دو وجود دارد مورد توجه قرار نمی‌گیرد، اما اگر این دو واژه [خلق و ادب] را در عبارت‌های دیگر به‌کار ببریم، تفاوت معنایی بین آن‌ها آشکار می‌شود. برای نمونه: نمی‌توان به‌جای عبارت «پسر مؤدب» یا «بی‌ادب»، «پسر خوش-اخلاق» یا «بداخلاق» را به‌کار ببریم. اما واژهٔ «ارزش‌ها»، هنگامی‌که منظور ارزش‌های اخلاقی باشد، حتی در زبان‌های بیگانه، کاربرد نوینی دارد. تاریخ کاربرد این واژه در زبان فرانسه به نیمهٔ دوم سدهٔ نوزدهم بازمی‌گردد و نوتر از آن، عبارت «نظام ارزش‌ها» است.»