کتاب عقلانیت اخلاقی عربی و تاثیر سنت خسروانی

کتاب عقلانیت اخلاقی عربی و تأثیر سنت خسروانی نوشته‌ی محمد عابد جابری و با ترجمه‌ی سیدمحمد آل‌مهدی، جلد نخست از ترجمه‌ی فارسی پژوهشی مفصل درباره‌ی نظام‌های ارزش در فرهنگ عربی اسلامی است. نویسنده در ادامه‌ی پروژه‌ی چهارجلدی نقد عقل عربی، این‌بار به سراغ عقل عملی و اخلاق می‌رود و می‌کوشد تاریخ اندیشه‌ی اخلاقی عربی را از دل متون کلاسیک و سنت‌های رقیب بازخوانی کند. مترجم در یادداشت آغازین، جایگاه این جلد را در کل پروژه و فضای پرجدل پیرامون جابری توضیح داده است. نشر اختران آن را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب عقلانیت اخلاقی عربی و تاثیر سنت خسروانی

کتاب عقلانیت اخلاقی عربی و تأثیر سنت خسروانی چهارمین جلد از پروژه‌ی نقد عقل عربی محمد عابد جابری است که پس از تکوین عقل عربی، ساختار عقل عربی و عقلانیت سیاسی عربی، این‌بار به حوزه‌ی عقل عملی و اخلاق می‌پردازد. جابری در این جلد به سراغ «نظام‌های ارزش‌ها» در فرهنگ عربی اسلامی می‌رود و آن‌ها را در پیوند با پنج میراث اصلی بررسی می‌کند: میراث عربی ناب، میراث اسلامی ناب، میراث پارسی، میراث یونانی و میراث صوفی. کتاب عقلانیت اخلاقی عربی و تأثیر سنت خسروانی از وضعیت پژوهش‌های اخلاقی در جهان عرب آغاز می‌کند؛ از کمبود آثار تحلیلی و انتقادی درباره‌ی اخلاق، از غلبه‌ی الگوی اروپایی در تاریخ‌نگاری اخلاق و از این تصور رایج که عرب‌ها اندیشه‌ی اخلاقی مستقل نداشته‌اند و تنها شارحان اخلاق یونانی بوده‌اند. نویسنده با مرور کارهایی مانند آثار احمد امین، محمد یوسف موسی، ماجد فخری، محمد عبدالله دراز و عبدالرحمان حسن حبنکه نشان می‌دهد که چگونه هم رویکردهای «فلسفه‌محور» و هم رویکردهای «سلفی» تصویر ناقصی از اخلاق در میراث عربی ارائه کرده‌اند. کتاب عقلانیت اخلاقی عربی و تأثیر سنت خسروانی در ساختار خود دو بخش اصلی دارد: بخش نخست به «مسئله‌ی اخلاقی در میراث عربی» و مرزبندی مفاهیمی مانند خُلق، ادب و نظام ارزش‌ها اختصاص یافته و بخش دوم به «نظام‌های ارزش‌ها در فرهنگ عربی» می‌پردازد. جابری روش سه‌گانه‌ی همیشگی خود ــ تحلیل تاریخی، بررسی ساختاری و طرح ایدئولوژیک ــ را این‌بار به‌صورت ترکیبی به‌کار گرفته است و به‌جای مفاهیم پیشین پروژه‌اش مانند نظام بیان و برهان و عرفان، بر ایده‌ی «ارزش مرکزی» در هر نظام اخلاقی تکیه کرده است.

خلاصه کتاب عقلانیت اخلاقی عربی و تاثیر سنت خسروانی

کتاب عقلانیت اخلاقی عربی و تأثیر سنت خسروانی بر پایه‌ی این فرض نوشته شده که عقلانیت اخلاقی نه بر «نظام معرفتی» بلکه بر «نظام ارزش‌ها» استوار است. جابری می‌کوشد نشان دهد در فرهنگ عربی اسلامی، چندین نظام ارزش ریشه‌دار ــ عربی، اسلامی، پارسی، یونانی و صوفی ــ در کنار هم حضور داشته‌اند، با هم رقابت کرده‌اند و بر یکدیگر اثر گذاشته‌اند و از دل این کشمکش‌ها «عقل جمعی» و اخلاق مسلط هر دوره شکل گرفته است. نویسنده ابتدا تاریخ‌نگاری‌های رایج اخلاق اسلامی را نقد می‌کند؛ از این‌که چگونه با معیار فلسفه‌ی یونانی، اخلاق را فقط وقتی جدی گرفته‌اند که در قالب فلسفه‌ی نظری ظاهر شده باشد و بخش عظیمی از ادبیات «آداب» و «مکارم الاخلاق» را حاشیه‌ای شمرده‌اند. سپس با واکاوی دقیق واژگانی مانند خُلق، ادب، عادت، سجیه و ارزش، مرزهای مفهومی اخلاق در متون عربی را ترسیم می‌کند و در ادامه، به سراغ نقش سنت خسروانی و ادبیات سیاسی پارسی در شکل‌دادن به «گفتمان اطاعت» در دوره‌ی اموی و عباسی می‌رود.

چرا باید کتاب عقلانیت اخلاقی عربی و تاثیر سنت خسروانی را بخوانیم؟

این کتاب تصویری لایه‌لایه از اخلاق در فرهنگ عربی اسلامی ارائه کرده است که در آن، اخلاق تنها مجموعه‌ای از موعظه‌ها نیست بلکه میدان کشمکش میراث‌ها، سیاست و دین است. خواننده با منطق درونی پروژه‌ی نقد عقل عربی در حوزه‌ی اخلاق، مفهوم «عقل جمعی» و نقش سنت خسروانی در شکل‌گیری گفتمان اطاعت آشنا می‌شود.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به پژوهشگران فلسفه و الهیات، دانشجویان علوم سیاسی و مطالعات اسلامی، علاقه‌مندان اندیشه‌ی عرب معاصر و کسانی پیشنهاد می‌شود که در پی فهم ریشه‌های تاریخی بحران ارزش‌ها و نسبت اخلاق، دین و قدرت در جهان عرب و اسلام هستند.

بخشی از کتاب عقلانیت اخلاقی عربی و تاثیر سنت خسروانی

«با استناد به وضعیت کنونی پژوهش‌های حوزهٔ اندیشهٔ اخلاقی در میراث عربی اسلامی ــ با ملاحظه آنچه در مقدمه آمد ــ می‌توان گفت در این کتاب، ما بیشتر ماجراجویانی را می‌مانیم که می‌خواهند قاره‌ای را کشف، و ویژگی‌های آن را بررسی کنند تا آن‌ها را مرتب و اصول‌شان را به فروع‌شان، پیوند دهند؛ قاره‌ای که درون و بر پهنهٔ آن میراثی از ارزش‌های اخلاقی جای دارد که به پنج فرهنگ بازمی‌گردند. خواننده نیز در این ماجراجویی همراه ما خواهد بود، او نیز رنج سفری را خواهد کشید که ما می‌کشیم و از مناظری که ممکن است بر سر راهمان باشد، لذت خواهد برد و اگر از کسانی باشد که در سفرهای پیشین ـ‌تکوین و ساختار عقلانیت عربی و عقلانیت سیاسی‌ــ همراه ما بوده است و غالباً چنین است، بی‌شک از ما خواهد خواست، همانند سفرهای پیشین «ابزار» ی را که در این سفر ما را یاری می‌دهد به او نشان دهیم و چنانچه به هنگام شنیدن چنین خبری همراه ما به کیفیت ادامهٔ این سفر اندیشیده باشد، بی‌شک به مسئلهٔ روش و دیدگاه ـ‌که عادت کرده‌ایم آن را مطرح کنیم‌ــ اندیشیده است: چه روشی به‌کار می‌گیریم؟ و چه نگاهی به این قاره داریم؟ این‌ها دو پرسشی است که همسفر ما، به آن‌ها اندیشیده است. برای این که در پاسخ به این دو پرسش با ما سهیم باشد یادآوری می‌کنیم: ما در اینجا، دسته‌بندی نوینی مطرح می‌کنیم و مفاهیمی را که در حوزهٔ معرفت به‌کار گرفتیم، به‌کار نمی‌گیریم و به جای مفاهیمی چون نظام معرفتی و ناخودآگاه معرفتی و نظام‌های بیان و برهان و عرفان که آن‌ها را در پژوهش‌های عقل نظری عربی، به‌کار گرفتیم از مفاهیم دیگری که با موضوع ما تناسب بیشتری دارند، بهره می‌بریم؛ زیرا عقلانیت اخلاقی را نظام ارزش‌ها و نه نظام معرفتی بنیاد می‌نهد و این دو نظام با هم متفاوتند. بنابراین ضروری است که دستگاه و مفاهیم خود را معین کنیم و بار دیگر و از نو با مسلهٔ «روش و دیدگاه» رو در رو شویم.»