کتاب زمان دست دوم

کتاب زمان دست دوم نوشت سوتلانا آلکساندرونا الکسیویچ با ترجمه عبدالمجید احمدی به همت نشر چشمه منتشر شده است. زمان دست دوم نخستین‌بار در سال ۲۰۱۳ منتشر شد. این کتاب پنجمین کتابِ سوتلانا الکسیویچ است که شورویِ بعد از جنگ جهانی دوم را روایت می‌کند.

درباره کتاب زمان دست دوم

کتاب زمان دست دوم نوشته‌ی سوتلانا آلکساندرونا الکسیویچ است. این کتاب به بازگو کردن داستان‌های افراد مختلف در شغل‌ها و موقعیت‌های مختلف می‌پردازد که در دوره گذار از کمونیسم شوروی به حکومتی جدید زندگی کرده‌اند و به نوعی سقوط شوروی را به چشم دیده‌اند. این کتاب تجربه‌های مختلف انسان‌ها در آن برهه حساس روسیه را به اشتراک می‌گذارد.

آنانی که تاریخ خوانده‌اند می‌دانند که تاریخ روسیه به‌خصوص از زمان آغاز کمونیسم، تاریخ پر پیچ و خمی دارد. کشوری که در طول چندین دهه حکمرانی کمونیستی انواع مختلفی از چالش‌ها را دیده، انقلاب کرده، در جنگ جهانی بالغ بر ۲۰ میلیون کشته داده، استبداد را با پوست و استخوان درک کرده، طعم بحران‌های زیست‌محیطی را چشیده و فروپاشی آرمان‌های کمونیستی را تجربه کرده است. شوروی کشوری عجیب با تجاربی هولناک از انواع مختلفی از استبداد و بحران‌ها است، تجربه‌ی زندگی به سبکی خاص و البته وحشتناک. و شاید به همین دلیل باشد که نویسنده‌ی کتاب زمان دست دوم می‌گوید ما تماما در جنگ بودیم؛ یا در حال جنگیدن بودیم یا در حال آماده شدن برای جنگ. حتی زمانی که صلح بود ما در جنگ زندگی کردیم.

اگر آثار قبلی سوتلانا الکسیویچ را خوانده باشید حتما ارادت و علاقه او به تاریخ شوروی و سعی او در گردآوری یک تاریخ شفاهی را درک کرده‌اید. کتاب‌های قبلی او هم در مورد شوروی و بحران‌هایی است که این کشور به خود دیده است. گویی که رسالت مرثیه‌سرایی تاریخ کمونیسم را به این زن داده‌اند. علاوه بر این علاقه نویسنده به روایت‌های چندصدایی و روایت قصه از زبان چندین شاهد است که در بسیاری از کتاب‌های او دیده می‌شود. همین سبک روایت چندصدایی الکسیویچ بود که آکادمی نوبل او را لایق دریافت جایزه ادبیات ۲۰۱۵ دید. این بار هم او در کتاب زمان دست دوم با همان سبک روایت معروفش به سراغ شوروی رفته است. اما نه شوروی زمان جنگ یا زمان آغاز، بلکه شوروی‌ای که دیگر در حال سقوط است و شهروندانش باید به زودی عادت کنند تمام آرمان‌ها و تبلبغات گسترده حکومتی که هفاد سال گوششان را کر کرده بود کنار بگذارند و به زندگی جدیدی که شاید بسیاری از آرمان‌های رژیم قبلی را به رسمیت نمی‌شناسد سلام کنند. نویسنده میگ‌وید حکومت و اهدافش به قدری در زندگی مردم نفوذ کرده بود که دیگر زندگی شخصی معنایی نداشت. حال تصور کنید به یک‌باره همه چیز تغییر می‌کند. واکنش افراد مختلف به این قضایا متفاوت است. عده‌ای دلشان برای روزگار سابق تنگ می‌شود و عده‌ای هم تاب و تحمل این تغییرات و از دست دادن آرمان‌هایی را که یک عمر با آن‌ها زندگی کرده‌اند، ندارند. شاید فکر کنید چون الکسیویچ نسبت به کمونیسم نقادانه می‌نویسد نسبت به حکومت بعدی نرم‌تر خواهد بود؛ اما نویسنده همواره به مشکلات بعد از تشکیل حکومت جدید و استقرار سرمایه‌داری هم توجه می‌کند و نتایج سرمایه‌داری جدیدی که فقط در آن پول مهم است را هم نشان می‌دهد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب زمان دست دوم را به همه دوستداران تاریخ و ادبیات به خصوص آنان که به فرهنگ روسیه علاقه‌مند هستند توصیه می‌کنیم. افزون بر این، اگر علاقه خاصی به سرنشت حکومت‌های کمونیستی دارید و می‌خواهید مردمی را که زمانی زیر سایه این نوع حکومت‌ها زیسته‌اند، بیشتر بشناسید خواندن این اثر برایتان خالی از لطف نخواهد بود. افراد علاقمند به جامعه‌شناسی و روانشناسی اجتماعی به خصوص در مبحث هویت جمعی هم می‌توانند از مطالعه این کتاب بهره ببرند.

چرا باید کتاب زمان دست دوم را بخوانیم؟

روایت‌های چندصدایی و شنیدن یک قصه از زبان چند نفر همواره جالب بوده و شاید در بازنمایی حقیقت موفق‌تر باشد. الکسیویچ درباره کتاب زمان دست دوم می‌گوید «احساسات را نباید وارد تاریخ کرد، ولی من سعی می‌کنم به چشم انسان به جهان نگاه کنم» و همین نگاه نویسنده است که باعث شده تا به سراغ نمونه‌های زنده و شاهدانی که سقوط را تجربه کرده‌اند برود تا روایت ملموس‌تر و اثرگذارتر باشد و مخاطب از احساسات افرادی که در آن برهه زندگی می‌کردند آگاه گردد.

درباره سوتلانا الکسیویچ

سوتلانا آلکساندرونا الکسیویچ برنده جایزه نوبل ۲۰۱۵، جایزه صلح کتاب‌فروشان آلمان و جایزه مدیسی است. او زاده‌ی ۳۱ مه ۱۹۴۸ از پدر بلاروسی و مادری اوکراینی است. از بچگی با داستان‌های زنان روستایشان که درباره جنگ جهانی، ترور و جنگ داخلی صحبت می‌کردند بزرگ شد. الکسیویچ از آن خبرنگارانی است که همیشه موی دماغ سیاستمداران بوده و وقایعی را گزارش می‌کند که شاید هزاران روبل برای پنهان شدن آن هزینه شده است! برای مثال او یکی از اولین کسانی بود که به حادثه چرنوبیل پرداخته و در راستای آن کتاب زمزمه‌های چرنوبیل را نوشت. او برای نوشتن کتاب‌هایش اکثرا مسافت و زمان زیادی را صرف می‌کند تا با بازماندگان وقایع صحبت کند. الکسیویچ به مدت چهار سال به شهرهای مختلف کشورش و مناطق جنگی افغانستان رفت تا پای صحبت جانبازان و مادران رزمندگانی که در حمله شوروی به افغانستان بودها‌ند بنشیند و کتاب صداهای شوروی از جنگ افغانستان را بنویسند. او در این کتاب جنایت‌هایی را روایت می‌کند که دولت سال‌ها از مردم پنهان نگه داشته بود که صد البته با واکنش تند روزنامه‌های نظامی و کمونیستی روبرو شد. البته این اولین تجربه الکسیویچ از این دست واکنش‌ها نبود. او بر سر نوشتن کتاب جنگ چهره زنانه ندارد به دیدگاه‌های ضد دولتی محکوم شده و به دستور مقامات این کتاب به کلی از بین رفت. هرچند که در دوران گورباچف و به لطف ایجاد فضای بازتر، بالاخره کتاب منتشر شد. سوتلانا الکسیویچ به خاطر نوشتن انتقاد از حکومت‌های شوروی و بلاروس سال‌ها مجبور شده تا در خارج از کشور زندگی کند. کتاب زمان دست دوم یکی از آخرین نوشته‌های الکسیویچ است که توسط عبدالمجید احمدی از زبان روسی ترجمه شده و به همت نشر چشمه چاپ شده است.

بخشی از کتاب زمان دست دوم

در روایت‌هایی که من ثبت‌شان می‌کنم، واژگان و عباراتی چون «تیرباران» «اعدام دسته‌جمعی» «نابود کردن» «گوشهٔ دیوار میخ‌کوب کردن» و یا گزینه‌هایی شورویایی چون «بازداشت» «ده سال حبس بدون حقِ مکاتبه» و «تبعید» گوش‌ها را به شکلی دردناک می‌خراشند. واقعاً ارزش زندگی انسان چه‌قدر است اگر به خاطر بیاوریم کمی پیش میلیون‌ها نفر کشته شدند؟! وجود ما مملو از نفرت و پیش‌داوری است. ما همه اهل آن‌جاییم، اهل گولاگ و جنگ دهشتناک. اشتراکی کردن تکه‌های گوناگون زندگی، غارت اموال اشراف، کوچاندن گستردهٔ مردم...

این سوسیالیسم بود، ساده بگویم، زندگی ما همین بود. آن موقع‌ها خیلی کم دربارهٔ زندگی صحبت می‌کردیم. اما حالا که جهان کاملاً تغییر کرده و قرار نیست به آن روزها برگردیم «آن زندگیِ» ما برای همه جالب و جذاب شده. برای کسی مهم نیست کیفیتش چگونه بود، ولی هر چه بود زندگی ما بود. من می‌نویسم، در داستان‌هایم وارد کوچک‌ترین جزئیات می‌شوم، جزئیات تاریخ سوسیالیسم «درونی» و «خانگی» مان. این‌که سوسیالیسم چگونه در روح انسانی خانه کرده بود. چیزی که همواره مرا مجذوب خود می‌کند این فضای کوچک است، دنیای درون انسان... دنیای درون انسان؛ همه‌چیز همان جا اتفاق می‌افتد.