کتاب مانیاک

کتاب مانیاک نوشته‌ی بنجامین لاباتوت، داستان ذهن‌هایی است که می‌خواهند جهان را بفهمند، اما دستاوردهایشان گاهی یقین‌های پیشین را از میان می‌برد. پُل ارنفست و جان فون‌نویمان، هر یک به‌شکلی متفاوت، درگیر فاصله‌ی میان محاسبه و فهم می‌شوند؛ فاصله‌ای که پرسش‌های علمی را به اضطراب‌های انسانی پیوند می‌زند. رضا بهرامی مترجم این کتاب است و نشر چشمه آن را منتشر کرده است. روایت از بحران فیزیک و دگرگونی منطق به‌سوی مسئله‌ی هوش مصنوعی حرکت می‌کند و رابطه‌ی دانش، قدرت و آسیب‌پذیری انسان را پیش می‌کشد. نسخه‌ی الکترونیکی این کتاب را می‌توانید از طاقچه بخرید و دانلود کنید.

درباره کتاب مانیاک

کتاب مانیاک نوشته‌ی بنجامین لاباتوت، رمانی درباره‌ی مرزهای شناخت و پیامدهای میل به فهمیدن است. نویسنده، بنا بر توضیح مقدمه‌ی مترجم، اسناد مربوط به دانشمندان را مبنای روایت قرار داده و از واقعیت‌های پراکنده داستانی پیوسته ساخته است. شخصیت‌ها فقط صاحبان نظریه‌ها و معادلات نیستند؛ ترس، اشتیاق، روابط عاطفی و تردیدهایشان نیز بخشی از ماجراست. فضای روایت میان شوق کشف و نگرانی از نیروهایی حرکت می‌کند که دانش آزاد می‌کند. بخش آغازین، با عنوان «پُل یا کشف ناعقلانیت»، ارنفست را درگیر تحولات فیزیک، افسردگی و تهدید نازیسم نشان می‌دهد. مسئله‌ی او صرفاً دشواری محاسبات نیست؛ او نمی‌تواند میان موفقیت فرمول‌ها و دریافت شهودی از جهان آشتی برقرار کند. روایت با پرداختن به نامه‌ها، برخوردهای علمی و زندگی شخصی، این بحران را ملموس می‌کند. متن همچنین نقش تاتیانا، همسر ارنفست، را در همکاری‌های علمی او نشان می‌دهد؛ نقشی که اعتبار حرفه‌ای حاصل از کار مشترک را لزوماً به‌طور برابر برای هر دو به همراه نداشته است.
در بخش «جان یا رؤیاهای جنون‌آمیز منطق»، شیوه‌ی معرفی شخصیت مرکزی تغییر می‌کند. خواننده فون‌نویمان را از خلال گفته‌های دوست، مادر، برادر و همسرش می‌شناسد. یوجین ویگنر از توان ذهنی او و اشتیاقش به منطق می‌گوید؛ خاطرات مادر جزئیات رفتارهای کودکی او را کنار هم می‌گذارد؛ برادرش نیز دلبستگی او به یک ماشین بافندگی را به یاد می‌آورد. تفاوت لحن این صداها اجازه نمی‌دهد شخصیت فون‌نویمان فقط در فهرست دستاوردهای علمی خلاصه شود. بخش «مرزهای منطق» استعداد خارق‌العاده‌ی او را در کنار نیازش به دوستی، ترس از پدر و شیفتگی‌اش به دستگاه‌ها قرار می‌دهد. تصویرهای مکانیکی، کابوس‌ها و استعاره‌های تهدیدآمیز، حال‌وهوایی ناآرام می‌سازند. روایت در ادامه‌ی مسیری که مقدمه ترسیم کرده است، پرسش از اندیشه‌ی انسانی را به امکان هوش ماشینی پیوند می‌زند. دغدغه‌ی اصلی صرفاً دانستن بیشتر نیست؛ مسئله این است که توان محاسبه چه نسبتی با معنا، مسئولیت و نیازهای انسانی دارد.

خلاصه داستان مانیاک

هشدار: این پاراگراف بخش‌هایی از داستان را فاش می‌کند!
پُل ارنفست، معلمی که برای فهم عمیق ایده‌های علمی ارزش قائل است، در برابر دگرگونی‌های مکانیک کوانتومی احساس درماندگی می‌کند. نگرانی برای پسرش، گسترش یهودی‌ستیزی و آشفتگی روابط شخصی فشار این بحران را بیشتر می‌کنند. او میان پذیرش کشفیات تازه و ترس از ازدست‌رفتن تصویری قابل‌درک از جهان گرفتار است. کتاب مانیاک سپس به جان فون‌نویمان می‌رسد؛ کودکی بااستعداد که منطق، بازی و ماشین‌ها ذهنش را به خود مشغول کرده‌اند. نزدیکانش از رفتارها و علاقه‌هایی می‌گویند که مسیر فکری او را شکل داده‌اند. روایت تجربه‌ی این دو شخصیت را به پرسشی مشترک پیوند می‌زند: آیا قدرت توضیح‌دادن و محاسبه‌کردن به‌معنای فهمیدن جهان است؟

چرا باید کتاب مانیاک را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب مانیاک را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب تفاوت میان رسیدن به پاسخ ریاضی و فهم معنای آن را در تجربه‌ی شخصیت‌ها نشان می‌دهد. بحران ارنفست نمونه‌ای مشخص از این فاصله است.
• روایت فعالیت علمی را جدا از سیاست نمی‌بیند. تهدید نازیسم و نگرانی برای امنیت خانواده بر تصمیم‌ها و ترس‌های یک فیزیک‌دان اثر می‌گذارند.
• گفته‌های نزدیکان فون‌نویمان تصویرهای متفاوتی از او به دست می‌دهند. خواننده می‌تواند فاصله‌ی میان شهرت یک دانشمند و شناخت او در روابط روزمره را ببیند.
• حضور ماشین بافندگی و کارت‌های سوراخ‌شده امکان پیوند میان دستور، اطلاعات و تولید خودکار را در دل یک خاطره‌ی کودکی مطرح می‌کند.
• نامه‌ها و گفت‌وگوهای علمی اختلاف دانشمندان بر سر معیار فهم و حقیقت را آشکار می‌کنند. روایت نشان می‌دهد پذیرش یک نظریه لزوماً تردیدهای شخصی را برطرف نمی‌کند.
• حرکت از فیزیک به هوش مصنوعی زمینه‌ای برای اندیشیدن به نسبت توانایی فنی و مسئولیت انسانی فراهم می‌کند؛ بی‌آنکه دانش را صرفاً نجات‌بخش یا ویرانگر معرفی کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب مانیاک به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به رمان‌هایی که شخصیت‌های علمی و تجربه‌های شخصی آنان را در مرکز داستان قرار می‌دهند.
• خوانندگانی که پرسش درباره‌ی تفاوت دانش، فهم و یقین برایشان جذاب است و از مواجهه با تردیدهای حل‌نشده استقبال می‌کنند.
• علاقه‌مندان به پیوند علم و سیاست که می‌خواهند تأثیر تهدیدهای اجتماعی بر زندگی دانشمندان را در قالب روایتی ادبی دنبال کنند.
• مخاطبانی که به منطق، محاسبات و هوش مصنوعی علاقه دارند و مایل‌اند مسئله‌ی اندیشه‌ی ماشینی را از دریچه‌ی ادبیات بررسی کنند.
• خوانندگان داستان‌های شخصیت‌محور که از کنار هم گذاشتن خاطرات چند راوی برای شناخت یک شخصیت لذت می‌برند.

بخشی از کتاب مانیاک

«همه‌چیز از یک ماشین بافندگی شروع شد. و به‌تان بگویم این ماشینی که حرفش است هیولایی بود برای خودش. قشنگ آدم را یاد آن ماشینی می‌انداخت که فرانتس کافکا توی آن داستان گروه محکومین تصویر کرده بود که گناه هر محکومی را روی کمرش خال‌کوبی می‌کرد. حشره‌ای غول‌پیکر و ده‌هزارپا که دستورالعمل‌ها را از یک طرف می‌بلعید و بعد مثل عنکبوتی پیر و ناقص‌الخلقه، از آن طرفش، انواع نخ‌های ابریشمی را بیرون می‌داد. پدر آن را به خانه آورده بود تا ببینیمش. برای‌مان توضیح داد که این یک دستگاه خودکار است که می‌تواند انواع نقش‌های گل‌دوزی، تابلوفرش یا پارچه‌های بافتنی را با پیروی از الگوهایی ببافد که به صورت تعدادی سوراخ روی چند کارت کدگذاری شده بود. پدرم به‌مان اجازه داد چندتا از آن کارت‌ها را که انگار لشکر هزارپاهای وحشی به‌شان حمله کرده و سوراخ‌سوراخ‌شان کرده بود توی دستگاه بگذاریم، اما دستگاه خاموش شد و چیزی از آن طرفش بیرون نیامد. من خیلی زود حوصله‌ام سر رفت، اما یانوش مسحور آن ماشین شده بود و پدر را بسته بود به رگبار سؤال: این سوراخ‌ها چه‌طور اطلاعات را منتقل می‌کنند؟ چه‌طور می‌شود که کارت‌ها به پارچه تبدیل می‌شوند؟ می‌شود دستگاه را نگه دارد لطفاً؟ می‌شود این ماشین بافندگی مال او باشد؟ فقط با مجموعه‌ای از الگوهای خاص کار می‌کند؟ می‌شود فرایندش را برعکس هم کرد؟ می‌تواند خودش ماشین را روی فرش یا قالیچه یا یک پرده امتحان کند؟
برادرم بعدها از همین روشِ کارت‌های پانچ‌شده برای حافظهٔ کامپیوترهایش استفاده می‌کرد. اما این ماشین غول‌پیکر همان موقع، حتی قبل از این‌که بداند چه‌طور با آن کار کند، کاملاً او را محو خود کرده بود. چون برادرم می‌خواست در بزرگ‌ترین اتاق خانه‌مان با آن ماشین بازی کند، مجبور شدیم چند نفر را بیاوریم تا کمک کنند صندلی‌ها، مبل‌ها، میزها و فرش‌ها را از سر راه برداریم. برادرم دو روز متوالی درگیر آن بود.»