کتاب یادداشت های بغداد

کتاب یادداشت‌ های بغداد، با عنوان انگیسی Baghdad diaries : a woman's chronicle of war and exile، نوشته نُها الراضی و ترجمه مریم مؤمنی، مجموعه‌ای از روزنوشت‌ها و خاطرات شخصی یک زن هنرمند عراقی است که سال‌های جنگ و تحریم را در بغداد، عَمان و بیروت ثبت کرده است. این کتاب که نشر چشمه در سال ۱۳۹۹ آن را منتشر کرده است، از دل دفترهای روزانه‌ی نویسنده بیرون آمده؛ دفترهایی که از ژانویه‌ی ۱۹۹۱، هم‌زمان با زمزمه‌های جنگ اول خلیج فارس تا مارس ۲۰۰۳ را در بر می‌گیرند. نُها الراضی با نگاه یک نقاش و سفالگر، جزئیات زندگی روزمره زیر بمباران، در سایه‌ی تحریم و تجربه‌ی تبعید را ثبت کرده است؛ از کمبود آب و برق و بنزین و صف‌های نان تا تنهایی آدم‌ها در شب‌های حمله‌ی هوایی، از فروریختن پل‌ها و موزه‌ها تا خشک‌شدن باغ‌ها و آلوده‌شدن خاک و آب به اورانیوم ضعیف‌شده. در کنار این ویرانی، نویسنده مدام رد زندگی، شوخ‌طبعی، دوستی‌ها، هنر و باغبانی را دنبال کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب یادداشت های بغداد اثر نُها الراضی

کتاب یادداشت‌ های بغداد با محوریت یادداشت‌های روزانه‌ی نُها الراضی شکل گرفته است؛ هنرمندی عراقی که در فاصله‌ی ۱۹۹۱ تا ۲۰۰۳، در میانه‌ی جنگ، تحریم‌ها و جابه‌جایی‌های اجباری، زندگی خود و اطرافیانش را ثبت کرده است. در مقدمه‌ی مترجم، چهره‌ی کلی نویسنده و زمینه‌ی تاریخی و اجتماعی این نوشته‌ها ترسیم شده است: زنی مستقل، نقاش و سفالگر، برخاسته از خانواده‌ای سرشناس در تاریخ معاصر عراق که کودکی‌اش را در ایران و هند گذرانده، در انگلستان هنر آموخته و بعد به بغداد برگشته است. مقدمه نشان می‌دهد که چگونه عراقِ گهواره‌ی تمدن در چند دهه چنان ویران شد که بازسازی‌اش ناممکن به نظر می‌رسید؛ از بمباران زیرساخت‌ها و محوطه‌های باستانی تا تحریم‌هایی که نان و دارو را هم به کالایی کمیاب بدل کردند.

کتاب یادداشت‌ های بغداد چند لایه دارد: مقدمه‌ی مفصل مترجم که هم معرفی نُها و خانواده‌اش است و هم دریچه‌ای به تاریخ هنر مدرن عراق؛ پیش‌گفتار نویسنده که از جایگاه کنونی‌اش در بیروت و جست‌وجوی مداوم هویت می‌گوید؛ و سپس فصل‌های یادداشت‌ها. در فصل نخست، باغ نُها در محله‌ی صلیخ بغداد به هتل پارادیزو تبدیل می‌شود؛ پناهگاهی برای خانواده و دوستان در روزهای بمباران ۱۹۹۱، با توصیف‌هایی از تقسیم کار روزانه، پخت‌وپز روی شومینه، صف بنزین، ساختن شمع از بطری و نفت چراغ و تبدیل‌شدن شهر به مجموعه‌ای از روستاهای کوچک. در فصل‌های بعد، مسیر زندگی نُها الراضی از بغداد به عَمان و بیروت کشیده می‌شود و در کنار روایت روزمره، تأمل‌هایی درباره‌ی تحریم، استانداردهای دوگانه‌ی قدرت‌های جهانی، ویرانی محیط‌زیست، بیماری، مهاجرت و هویت ملی و شخصی شکل می‌گیرد. کتاب یادداشت‌ های بغداد در عین ثبت وقایع بزرگ، از روایت‌های رسمی و ایدئولوژیک فاصله گرفته و بر تجربه‌ی فردی و جمعی آدم‌های عادی در شب‌های بمباران، در صف‌های نان، در باغ‌ها و پناهگاه‌ها تمرکز کرده است.

خلاصه کتاب یادداشت های بغداد

کتاب یادداشت‌ های بغداد مجموعه‌ای از نوشته‌های پیوسته است که نُها الراضی در طول ۱۲ سال، از آغاز جنگ اول خلیج فارس تا شروع حمله‌ی ۲۰۰۳، در دفترهای روزانه‌اش ثبت کرده است. محور اصلی این نوشته‌ها تجربه‌ی زیستن در شهری است که زیر بمباران و تحریم، هم‌زمان فرو می‌پاشد و به حیات روزمره‌اش ادامه می‌دهد. نویسنده از ژانویه‌ی ۱۹۹۱ شروع می‌کند؛ زمانی که هنوز باور ندارد جنگی در راه است و با خوش‌بینی به دوستانش می‌گوید «جنگ نمی‌شود». چند روز بعد، با صدای انفجارهای پیاپی از خواب می‌پرد، آسمان مثل زمان آتش‌بازی است و او تصمیم می‌گیرد هرچه را بر خود و اطرافیانش می‌گذرد بنویسد.

توصیف کارهای روزانه، تقسیم وظایف، خستگی و شوخی‌ها در کنار صدای آژیر، موشک و بمب، تضادی مداوم میان عادی‌بودن و فاجعه می‌سازد. نُها از کمبود اطلاعات و بی‌اعتمادی به رسانه‌ها می‌نویسد؛ از رادیو بغداد و پروپاگاندای رسمی تا گوش‌دادن شبانه به رادیو مونته‌کارلو، بی‌بی‌سی، صدای امریکا و رادیو اتریش و باز هم ندانستن اینکه واقعاً چه می‌گذرد.

در لابه‌لای این روزنوشت‌ها، تصویر گسترده‌تری از ویرانی عراق شکل می‌گیرد: بمباران پل‌ها، پالایشگاه‌ها، کارخانه‌ها، موزه‌ها و محوطه‌های باستانی؛ شکستن پل جمهوریت و سوگواری مردم برای قطع‌شدن پیوند؛ فروریختن طاق‌های الحضر و بازشدن درهای مدرسه‌ی مستنصریه در اثر انفجار و غارت آثار تاریخی در سایه‌ی تحریم و نبود نگهبان. نویسنده به گزارش‌هایی درباره‌ی اورانیوم ضعیف‌شده در جنوب عراق اشاره می‌کند و از نوزادان با نواقص ژنتیکی، آلودگی آب و خاک و فاجعه‌ای می‌نویسد که قرن‌ها ادامه خواهد داشت و آن را با هیروشیما مقایسه می‌کند. در کنار این تصویر کلان، کتاب مدام به جزئیات صمیمی برمی‌گردد: خروپف‌های مختلف اهل خانه، سگش سالوادور دالی، موش کوچکی که اسباب‌بازی جمع می‌کرد، گربه‌های چاقی که با غذای فاسدشده‌ی فریزرها سیر شدند، مرغ‌هایی که زیر فشار بمباران دیگر تخم نمی‌گذارند و پرنده‌هایی که از شوک صدا وارونه پرواز می‌کنند.

در فصل‌های بعدی، مسیر یادداشت‌ها از باغ بغداد به عَمان و بیروت کشیده می‌شود و موضوعاتی مانند تبعید، هویت، هنر و بازیافت پررنگ‌تر می‌شوند. نُها که در دوره‌ی تحریم به مواد هنری دسترسی ندارد، به ساخت مجسمه‌ها و ترکیب‌های آشغال و بامزه از سنگ، فلز و چوب‌های دورریخته‌ روی می‌آورد. او از جست‌وجوی مداوم هویت خود در میان ویزاها، اجازه‌های اقامت و تلاش برای اثبات خود به‌عنوان آدم معمولی پایبند قانون می‌نویسد و آخرین یادداشت‌ها را با امید به مردمی که در سراسر دنیا علیه جنگ ۲۰۰۳ تظاهرات می‌کنند، به پایان می‌برد.

چرا باید کتاب یادداشت های بغداد را بخوانیم؟

کتاب یادداشت‌ های بغداد فرصتی است برای دیدن عراق از زاویه‌ای که در خبرها و روایت‌های رسمی غایب بوده است؛ از چشم زنی هنرمند که نه سخنگوی دولت است و نه تحلیل‌گر نظامی، بلکه شاهدی است در دل خانه‌ها، باغ‌ها، صف‌ها و پناهگاه‌ها. این کتاب نشان می‌دهد جنگ و تحریم در زندگی روزمره چه معنایی پیدا می‌کند: وقتی بنزین از الماس ارزشمندتر می‌شود، وقتی فریزرها به دریایی از گوشت فاسد تبدیل می‌شوند، وقتی مردم برای یک تکه توری سیمی نان‌پزی صف می‌کشند و وقتی پل بمب‌خورده مثل عزیزی ازدست‌رفته عامل سوگواری می‌شود. خواندن این کتاب امکان مقایسه‌ی تجربه‌ی ایرانی‌ها از جنگ با عراق با تجربه‌ی عراقی‌ها از جنگ و تحریم را فراهم می‌کند، بدون اینکه به شعار یا قضاوت فروکاسته شود. مترجم در مقدمه نشان داده است که چقدر شناخت ایرانی‌ها از هنر و فرهنگ عراق محدود است و این یادداشت‌ها می‌توانند دریچه‌ای به جهان هنرمندان عراقی، جنبش مدرنیسم در بغداد و شبکه‌ی دوستی‌ها و همکاری‌های هنری در آن جامعه باشند.

درعین‌حال، این کتاب تصویری زنده از پیوند هنر و بقا ارائه کرده است: از ناتوانی نُها در نقاشی‌کردن وسط جنگ تا روی‌آوردنش به هنر بازیافت در دوره‌ی تحریم و از تبدیل صداهای حملات هوایی به سمفونی مدرن در ذهن یک هنرمند تا ساخت مجسمه‌هایی که نامشان «ما، مردم» است. کتاب یادداشت های بغداد برای کسانی که به ادبیات جنگ، خاطره‌نویسی، تاریخ معاصر خاورمیانه، مطالعات شهری یا هنر علاقه‌مندند، نمونه‌ای است از اینکه چگونه می‌توان تاریخ را از زاویه‌ی زندگی روزمره و جزئیات کوچک نوشت؛ جزئیاتی که در کنار هم تصویری گسترده از ویرانی، مقاومت، شوخ‌طبعی و امید می‌سازند. این کتاب برای کسانی که به مسئله‌ی هویت، تبعید و تجربه‌ی زیستن میان چند شهر و چند زبان فکر می‌کنند، خواندنی است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به کسانی پیشنهاد می‌شود که به کتاب‌های خاطرات و روزنوشت، تاریخ معاصر عراق، تجربه‌ی جنگ و تحریم و نیز هنر و زندگی هنرمندان خاورمیانه علاقه‌مندند. همچنین به پژوهشگران و دانشجویان حوزه‌های مطالعات جنگ، مطالعات شهری، مطالعات زنان و تاریخ هنر که به‌دنبال روایت‌های میدانی و شخصی از بغداد در سال‌های ۱۹۹۱ تا ۲۰۰۳ هستند، پیشنهاد می‌شود.

درباره نها الراضی

نها الراضی (۲۷ ژانویه‌ی ۱۹۴۱ ـ ۳۰ اوت ۲۰۰۴) نویسنده، سفالگر و نقاش عراقی بود که بیشتر به‌خاطر نگارش کتاب یادداشت های بغداد شناخته می‌شود؛ اثری که تجربه‌ی زیستن در دل جنگ خلیج فارس را با جزئیاتی زنده و تأثیرگذار روایت می‌کند.

او در خانواده‌ای سرشناس در عراق به دنیا آمد؛ خانواده‌ای که از چهره‌های برجسته‌ی آن محمود شوکت پاشا، از رجال مهم امپراتوری عثمانی، بود. پدرش، محمد سلیم الراضی، از نخستین عراقی‌هایی بود که در ایالات متحده تحصیل کرد و در رشته‌ی کشاورزی در تگزاس آموزش دید. او بعدها به‌عنوان دیپلمات فعالیت کرد و به‌عنوان سفیر عراق در ایران و سپس در هند منصوب شد. نها بخش زیادی از دوران کودکی و نوجوانی خود را در هند گذراند و در مدارس خصوصی انگلیسی‌زبان در دهلی و شیملا تحصیل کرد. در سال ۱۹۵۶ برای تقویت زبان عربی مدتی را در مدرسه‌ای شبانه‌روزی در اسکندریه گذراند، اما این دوره به‌دلیل وقوع بحران سوئز ناتمام ماند.

پس از انقلاب عراق در سال ۱۹۵۸ و سقوط نظام سلطنتی، مسیر زندگی او تغییر کرد و به هنر روی آورد. او در مدرسه‌ی هنر بایام شاو در لندن تحصیل کرد. بعد از آن به بغداد بازگشت و آثارش را در عراق، بریتانیا و دیگر کشورهای اروپایی به نمایش گذاشت. در سال ۱۹۶۹ همراه خانواده‌اش به بیروت رفت، در دانشگاه آمریکایی بیروت تحصیل کرد و پس از فارغ‌التحصیلی به تدریس و فعالیت هنری ادامه داد، اما با آغاز جنگ داخلی لبنان ناچار شد به بغداد بازگردد.

در سال ۱۹۹۱ و هم‌زمان با آغاز بمباران‌های عملیات طوفان صحرا در جریان جنگ خلیج فارس، نوشتن یادداشت‌های روزانه‌اش را به زبان انگلیسی آغاز کرد. این نوشته‌ها ابتدا در قالب یک دفترچه منتشر شدند و سپس گسترش یافتند و در سال ۱۹۹۸ در کتاب یادداشت های بغداد منتشر شدند. این اثر که به زبان‌های مختلف ترجمه شد، روایتی دست‌اول از جنگ و پیامدهای آن ارائه می‌دهد و در چاپ سال ۲۰۰۳ نیز یادداشتی درباره‌ی حمله‌ی آمریکا به عراق به آن افزوده شده است.

نها الراضی در سال ۲۰۰۴ در اثر ابتلا به سرطان خون درگذشت. خانواده‌اش بر این باور بودند که این بیماری ممکن است به مهمات حاوی اورانیوم ضعیف‌شده در جریان جنگ مرتبط بوده باشد.

آثار هنری او در کشورهای مختلف عربی به نمایش درآمده‌اند و بسیاری از کارهای سفالی‌اش از فرهنگ عامه‌ی عراق الهام گرفته‌اند. نوشته‌ها و آثارش به‌دلیل نگاهی زنانه و متفاوت به تجربه‌ی جنگ، اشغال و تحریم‌های اقتصادی مورد توجه و تحسین قرار گرفته‌اند و کتاب یادداشت های بغداد مهم‌ترین اثر او به‌ شمار می‌آید.

چه نسخه‌های دیگری از این کتاب در ایران منتشر شده است؟

انتشارات ماهی نیز در سال ۱۴۰۳ با ترجمه‌ی راضیه خشنود این کتاب را منتشر کرده‌ است.

بخشی از کتاب یادداشت های بغداد

«نمی‌دانم چرا آن‌قدر مطمئن بودم که جنگی در کار نخواهد بود. خوش‌بینی‌ام سبب شده بود دوستان و خانواده‌ام، برای اطمینان‌خاطر، تا روز آخر به من زنگ بزنند. خیلی ساده است، شاید باورم نمی‌شد که رهبران در این دوره‌وزمانه آن‌قدر بچگانه یا صرفاً احمقانه فکر کنند جنگ می‌تواند مشکلی را حل کند. غرایز تخریب‌کنندهٔ بشر و برنامهٔ نیروهایی را که علیه ما متحد شده بودند دست‌کم گرفته بودم. نه که حالا ما فرشته باشیم،‌ بالاخره اشتباه اول از جانب ما بوده. اما نمی‌شود یک خطا را با خطایی بزرگ‌تر اصلاح کرد. دست‌کم من این‌جور فکر می‌کردم. هر چه باشد، شاهد سه انقلاب در عراق، جنگ سوئز در مصر و چند جنگ داخلی در لبنان بوده‌ام. حماقت‌های آدمی حدومرز ندارد. در این ماجرا، هیچ‌کس دلش نمی‌خواست با آن یکی در ارتباط باشد که مبادا سازشی رخ بدهد. مثل یک ضرب‌المثل عراقی که می‌گوید: «یک دست صدا ندارد.» ظاهراً در دنیا فقط برای یک قلدر جا هست.»