کتاب عشق الهی

کتاب عشق الهی نوشتهٔ ویلیام سی. چیتیک و ترجمهٔ سیدامیرحسین اصغری است. انتشارات علمی و فرهنگی این کتاب را منتشر کرده است. نویسنده در این اثر سیر به سوی خدا در متون اسلامی را شرح داده و بررسی کرده است.

درباره کتاب عشق الهی

گفته شده است که کتاب عشق الهی (Divine Love) یکی از دقیق‌ترین و موثق‌ترین آثاری است که در موضوع عشق در اسلام به انگلیسی نوشته شده است. شاید برخی از این‌که در این اثر منابع پس از قرن ششم بررسی نشده‌اند، انتقاد کنند. این نقد، به دلیل ناآگاهی از ماهیت تاریخی بسط سنت معنوی اسلام، موجه نیست. بسیاری از مسلمانان پس از قرن ششم کتاب‌های مهمی دربارهٔ عشق به نثر و شعر نوشته‌اند، اما این قرن چون سرچشمه‌ای بود که پس از آن دنبال شد و محدود کردن خود به قرون اولیه به معنای نادیده گرفتن آموزه‌های کانونی اسلام در عشق و معنویت نیست.

افزون بر آن، اثر حاضر فقط با منابع منثور فارسی و عربی سر و کار دارد. شاید خوانندۀ آگاه به شعرهای عاشقانه، که اغلب شاهکار هم هستند، از به کار نگرفتن شعر در این اثر پرسش کند. پاسخ آن‌که تاکنون اشعار سنتی مورد مطالعه قرار گرفته و ترجمه‌های متعددی از آن شده است؛ از جمله اثر معروف ویلیام سی. چیتیک با عنوان »راه عاشقانۀ صوفی« که با گفتار شعری یکی از بزرگ‌ترین مشایخ عرفان، یعنی جلال‌الدین رومی (مولوی)، که همیشه از عشق می‌سرود، سروکار دارد. در مقابل، سنت قوی آثار منثور عرفانی در غرب چندان شناخته‌شده نیست. ترجمهٔ دقیق مؤلف از آثار شخصیت‌هایی چون میبدی و سمعانی دروازهٔ شناخت نویسندگان بزرگ و مهجور عرفانی را به روی خوانندگان غربی باز می‌کند. این اثر در سه بخش با عناوین «دین عشق»، «حیات عشق» و «غایت عشق» نگاشته شده است.

خواندن کتاب عشق الهی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

این کتاب را به دوستداران مطالعه در باب عشق در متون اسلامی پیشنهاد می‌کنیم.

بخشی از کتاب عشق الهی

«گام نخست در معرفت وضع واقعی انسان، شناخت بنیان اولیهٔ توحید است: تفاوت میان واحد و کثیر، حق و باطل، معشوق و عاشق. با فهم این‌که فقط واحد است که یگانه است، تفاوت حق از غیر عیان می‌شود. اگر کلام اسلامی با تأکید بر بی‌مانندی و تعالی خداوند آغاز می‌شود، دقیقاً از آن روست که تنها او واحد، و هر چه غیر او کثیر است، فقط او واجب، و هرچه غیر او ممکن است.

حقیقت این شناخت که حق، حق و هر چه غیر او ناحق [باطل] است، رابطهٔ میان وجود و عدم را بنا می‌نهد. آنی که هست و هماره بوده، ماهیت آنی را که نیست و خواهد بود، تعیین می‌کند. چنین گفتی، سخن از امر تکوینی، تفاوت میان خالق و مخلوق یا رب و عبد است. سخن از عبد و رب، مذکّرِ امر تشریعی است که آدمی را نه‌تنها از روی اجبار هستی‌شناسانه، بلکه از روی اختیار دعوت به خدمت به حق می‌کند.

فهم تفاوت میان حق و غیرحق مستلزم چیزی بسیار فراتر از دانش عقایدی است که می‌توان با مطالعه دربارهٔ اسلام بدان دست یافت. چنان‌که مرشدان معنوی مسلمان دریافته‌اند، شناخت تفاوت میان حق و غیرحق مستلزم فهم ناواقع بودن جوهری وضع انسانی و انتخاب زیست بایستهٔ آن است. به بیان دیگر، شناخت خداوند چونان رب، و عمل آزادانه چونان عبد است.

پیشتر به حدیث پرارجاع «من عرف نفسه فقد عرف ربه» که مشیر به رابطهٔ دوسویهٔ معرفت خداوند و نفس است، اشاره کردیم. یکی از تفاسیر این حدیث دقیقاً این است که «هر که خود را چون عبد بشناسد»، خدایش را «چون رب» خواهد شناخت. هر که به درک بندگی خود نرسد، هیچ‌گونه رابطهٔ مناسبی با ربوبیت خداوند برنخواهد ساخت. اگر عمل آدمی منطبق بر هستی واقعی‌اش نباشد، هرگزا که به رابطه‌ای خوشایند با حق دست یابد. برای بنای این رابطه، عاشقی باید: «گر عاشق خدایید، به من اقتدا کنید؛ خداوند عاشقتان خواهد شد».

اشاره رفت که وضع هستی‌شناختی عبد عموماً فقر و درویشی خوانده می‌شود. مخلوقات در افتقار و نیاز مطلق به خالقند، زیرا برای هست شدن از خود هیچ ندارند. صورت وجودی‌شان هر چه باشد، امر عرضی ایشان است نه ذاتی، مجازی است نه واقعی. عشق به غنی مطلق مستلزم فقر مطلق است.

شایستهٔ تکرار است که در دوران پیشامدرن، خداجویان به ندرت خود را صوفی می‌خوانند، زیرا این واژه برای اشاره به مرتبهٔ بالایی از تحقق [خودسازی] معنوی بود. در عوض، بیشتر خود را فقیر یا درویش می‌خواندند، زیرا چنین نامی اعلام فقر و نیستی بود. با این حال، تحقق واقعی فقر هم مقامی بالا در طریقت بود؛ آدمیان عموماً نمی‌توانند با استلزمات فهم فقر خود آغاز کنند. فنای نفس در طریقت، ارجاع دقیق به غلبه بر حس اشتباه از حقیقتی است که در شعور آدمی راه می‌یابد. سمعانی بر آن است که گام نخست در طریقت، معرفت نیستی خود و گام آخر تحقق آن است.»