کتاب جادوی زبان

کتاب جادوی زبان نوشتهٔ سیروس شمیسا است. نشر قطره این کتاب پژوهشی - ادبی را روانهٔ بازار کرده است.

درباره کتاب جادوی زبان

سیروس شمسا در کتاب جادوی زبان، مفهوم کلی جادوی زبان را که باعث ارتباطات متعددی در بین کلمات (چه پنهان و چه آشکار) است، توضیح داده است. او معتقد است متن ادبی متنی است مبتنی بر تداعی معانی‌های دور و دراز که با گذشت زمان مقداری از آن تداعی‌ها محو می‌شود، اما تداعی‌های جدیدی به آن افزوده می‌شود؛ برای مثال دیوان حافظ شیرازی یا رمان کوتاه «بوف کور» اثر صادق هدایت. اگر خواننده با این مفهوم آشنا شود، خود کارکرد جادوی زبان را در متون ادبی و مذهبی و عرفانی اصیل خواهد دید و شواهد متعددی نیز خواهد یافت. مقصود نویسنده از جادوی زبان این نیست که کلام بزرگان تا چه حد زیبا و ساحر و افسون‌کننده است و خواننده را مسحور زیبایی خود می‌کند. جادوی زبان چیست؟ نویسنده توضیح داده است که واژه علاوه‌بر معانی مختلف و داشتن مترادفات و متضادها، به‌لحاظ ظاهر هم مثلاً ابدال و تحریف و قلب و امثال این‌ها یک لغت نیست؛ بلکه هاله‌ای از لغات است با اشکال و معانی متفاوت که گاه در هم پیچیده می‌شوند و در ذهنْ مفاهیم عجیب و دور از انتظاری ایجاد می‌کنند که به آن جادوی زبان می‌گوییم. جادوی زبان با ابزار مختلفی که دارد (ایهام تناسب، ایهام تضاد، روابط بینامتنی و...) در دل متن حاضر، متن غائب را می‌سازد که چه‌بسا عمیق‌تر از متن بالفعل است. کتاب جادوی زبان شامل ۱۲ فصل است که عبارتند از «کلیات»، «بدیع»، «کلمات محتمل‌الضّدین»، «ریشهٔ لغات»، «شعبده‌بازی‌های زبانی»، «تصادفات زبانی»، «خاطرهٔ پنهان»، «ناخودآگاه متون»، «گزینش»، «جادوی زبان در شعر فروغ»، «زبان روح» و «انواع جمله».

خواندن کتاب جادوی زبان را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

این کتاب را به دوستداران زبان‌شناسی و نقد ادبی پیشنهاد می‌کنیم.

بخشی از کتاب جادوی زبان

«منتقدان متعدّدی از دو نوع متن سخن گفته‌اند. مثلاً رولان بارت در s/z از متون نوشتنی در مقابل خواندنی سخن گفته است. مقصود از متون نوشتنی متون غالباً مدرن و مشکلی است که خواننده با آن درگیر می‌شود مثل آثار جویس. امّا متون خواندنی راحتند و خواننده به آسانی آن را می‌فهمد و تفسیر می‌کند مثل غالب آثار کلاسیک. به طور خلاصه مطلب این است که متون تقریباً ساده و سرراستی هستند که آن‌ها را بی‌زحمت و خیال‌ورزی می‌خوانیم و متونی هستند که سرشار از بازی‌های زبانی و روابط بینامتنی هستند و خوانندگان را ناچار می‌کنند که در درک آن‌ها مسامحات و تصرّفات و خیال‌ورزی‌هایی انجام دهند. متون نوع اول معمولاً به یک وجه فهمیده می‌شوند حال آن‌که متون نوع دوم که هنری و ادبی هستند به انحاء مختلف فهمیده می‌شوند. معمولاً آثار درجه یک و معروف ادبی مشتمل بر مایه‌هایی از هر دو نوع متن هستند مانند حافظ و مولوی. به قول رولان بارت در کتاب لذّت متن اگر خواندن آثار خواندنی کیف و لذّت خاصی دارد، خواندن آثار نوشتنی لذّتی دوچندان دارد و همراه با اوج لذّت است.

پیش از ما متون را هزارها بار خوانده‌اند و به مناسبت دوران خود فهمیده‌اند و لذّت برده‌اند و بعد از ما نیز چنین خواهد بود. همهٔ این‌ها در گرو زبان است که انعطاف بی‌حدوحصری دارد. رولان بارت می‌نویسد: «کسی را تصوّر کنید که همهٔ حد و مرزها، همهٔ مرتبه‌ها، همهٔ انحصارها را در وجود خود از بین می‌برد... کسی که هر زبانی را با هر زبانی، حتی آن زبان‌ها را که با هم مغایر محسوب می‌شوند، درهم می‌آمیزد، کسی که بی‌حرف و حدیثی، مسئولیت هر گونه بی‌منطقی، مسئولیت هر گونه ناسازی را بر عهده می‌گیرد... چنین کسی جامعهٔ ما را به سخره خواهد گرفت: دادگاه، مدرسه، تیمارستان، گفت‌وشنود. او با این همه هیچ نسبتی نخواهد داشت... امّا حال این ضدقهرمان به دنیا آمده: او همان خوانندهٔ متن است. متنی که لذّت خود را از آن می‌برد. این‌جاست که اسطورهٔ کتاب مقدس معکوس می‌شود. درهم‌ریختگی زبان‌ها دیگر یک مجازات نیست. سوژه با هماهنگی زبان‌هایی که در کنار هم کار می‌کنند به سرخوشی راه می‌برد. متن لذّت‌بخش همان بابل کیفر دیده است.» هم‌چنین درمورد این متن لذت‌بخش نوشته است: «به این ترتیب دو سامان خوانش پدید می‌آید: یکی بی‌درنگ سراغ بخش‌بندی‌های ماجرا می‌رود، دامنهٔ متن را مدّنظر قرار می‌دهد و بازی زبان را نادیده می‌گیرد (وقتی که ژول ورن می‌خوانم سریع پیش می‌روم...) خوانش دیگر از هیچ چیزی نمی‌گذرد، سنگینی می‌کند، به متن می‌چسبد، یعنی که آن را با پشتکار و جابه‌جا می‌خواند... این خوانش دوم، این خوانش کوششی / کاربردی همان خوانشی است که به کار متن مدرن، متنی که متن غایی است می‌آید.» بدین‌ترتیب هر چند رولان بارت از متن سخن می‌گوید امّا در حقیقت تکیهٔ او بر خواننده است، این خواننده است که متن را می‌سازد و معنی‌گزاری می‌کند و البته این ماجرا به کمک زبان صورت می‌گیرد: «زبان‌شناسان دربارهٔ زبان راست می‌گویند امّا تنها از این نظر که زبان به هیچ توهّمی آگاهانه دامن نمی‌زند.»