سیدمحمد دبیر سیاقی
زندگینامه و معرفی کتابهای سیدمحمد دبیر سیاقی
سیدمحمد دبیر سیاقی (Sayyed Mohammad Dabirsiyāqi)، از برجستهترین پژوهشگران معاصر زبان و ادبیات فارسی، مصحح متون کهن، استاد دانشگاه و از همکاران نزدیک علیاکبر دهخدا در تدوین لغتنامهی دهخدا بود. او بیش از هفت دهه از عمرش را صرف پژوهش در متون کلاسیک فارسی، تصحیح نسخههای خطی، شاهنامهپژوهی و آموزش دانشگاهی کرد و در این مسیر به یکی از چهرههای ماندگار فرهنگ و ادب فارسی تبدیل شد. بنا به گفتهی خودش زندگی را نباید با طول عمر سنجید؛ این عرض عمر است که اهمیت دارد. او زندگیاش را نه با حساب سالهای تقویم، بلکه با حساب زمانهایی میسنجید که واقعاً در کاری صرف کرده بود. اگر سالهای پژوهش، تدریس، تصحیح متون و همکاری در بزرگترین پروژههای علمی زبان فارسی را در نظر بگیریم، عرض عمرش از طول آن بسیار فراتر میرود؛ چنانکه خود گفته است: «اینهمه را چون گرد آوریم، عرض زندگی را به مرز بیش از ۱۲۰۰ سال میرساند.»
بیوگرافی سیدمحمد دبیرسیاقی
سیدمحمد دبیر سیاقی، در چهارم اسفند ۱۲۹۸ خورشیدی در محلهی گلبن قزوین چشم به جهان گشود. پدرش خوشنویسی بنام بود و نام خانوادگی دبیر سیاقی نیز ریشه در همین پیشینه دارد. نسب او از سوی پدر به شیعیان لبنان میرسد که در دورهی صفویه به ایران مهاجرت کرده بودند و از سوی مادر به فتحالله قزوینی، از علمای برجستهی قزوین.
او تحصیلات ابتدایی و سه سال اول متوسطه را در مدرسهی امید قزوین (که بعدها شاهپور نام گرفت) گذراند. نزدیک به نه سال در آن مدرسه درس خواند و از آموزش معلمانی فرهنگدوست و اثرگذار بهره برد، از جمله سیدمحمود مشیری، نصرتالله معینی، محمدتقی نوروزی، محمد شهیدی، ابوالقاسم دانش، سیدمحمد مصلائی و عبدالعلی پزشکیان. مدیریت مدرسه نیز بر عهدهی غلامرضا شمس، فرزند شمسالعلماء عبدالرّبآبادی، از نویسندگان نامهی دانشوران بود.
پس از پایان دورهی متوسطه، برای ادامهی تحصیل راهی تهران شد. مدتی در دانشکدهی حقوق تحصیل کرد، اما علاقهی عمیقش به ادبیات فارسی سرانجام او را به دانشکدهی ادبیات دانشگاه تهران کشاند. دبیر سیاقی پنج سال در آن دانشکده تحصیل کرد (دورهی کارشناسی و سپس دکتری زبان و ادبیات فارسی) و از محضر استادانی چون بدیعالزمان فروزانفر، ملکالشعرا بهار، لطفعلی صورتگر، فاضل تونی و علیاکبر سیاسی بهره برد. او در سال ۱۳۲۴ موفق به دریافت مدرک دکتری شد. یک سال بعد نیز به عضویت انجمن بینالمللی ایرانشناسی درآمد، فعالیتهای علمی و پژوهشیاش را گسترش داد و تا پایان عمر عضو انجمن آثار و مفاخر فرهنگی بود.
سیدمحمد دبیرسیاقی در ۱۶ مهر ۱۳۹۷، در سن ۹۹سالگی چشم از جهان فروبست و پیکرش در آرامستان بهشت حسینی قزوین به خاک سپرده شد.
زندگی شخصی و ازدواج
اطلاعات چندانی از زندگی شخصی دبیر سیاقی در دست نیست. او سه فرزند (یک دختر و دو پسر) داشت و همانطور که در زندگینامهی خودنوشتش (۱۳۹۱) اشاره میکند «تا امروز ۶۴ سال با همسر و ۶۰ سال با فرزندان» زندگی کرده است. او به همراه خانوادهاش به کشورهایی چون چین، هند، ترکیه و برخی کشورهای اروپایی سفر کرد و همیشه بخشی از وقتش را به راهنمایی درسی فرزندانش اختصاص میداد.
فعالیتهای بشردوستانهی او
دبیر سیاقی در سال ۱۳۷۳ منزل شخصیاش در زعفرانیهی تهران را فروخت و به قزوین بازگشت تا کتابخانهای عمومی تأسیس کند. کتابخانهی عمومی دبیر سیاقی در شهر محمدیه (در ۱۲ کیلومتری قزوین) قرار دارد و کتابخانهای غنی و مجهز است که درهایش همواره به روی پژوهشگران، دانشگاهیان و سایر خوانندگان باز است.
زندگی کاری و حرفهای و فعالیتها
زندگی حرفهای دبیرسیاقی در سه مسیر موازی پیش رفت: خدمت دولتی، همکاری با دهخدا و تدریس دانشگاهی.
او فعالیت کاریاش را از سال ۱۳۱۷ با تدریس حساب در دبستانهای قزوین آغاز کرد. از سال ۱۳۱۹ به مدت ۳۴ سال در وزارت دارایی مشغول به کار بود و در سمتهایی چون رئیس دفتر ادارهی کل مالیاتهای مستقیم و عضو شورای عالی مالیاتی خدمت کرد و حتی برای مطالعهی امور مالیاتی به انگلستان اعزام شد. یکی از خدمات مهم او در این دوره گردآوری قوانین و مقررات مالیاتی ایران از سال ۱۲۹۶ تا ۱۳۴۴ بود.
اما مهمترین فصل زندگی حرفهای او در خرداد ۱۳۲۶ رقم خورد؛ زمانی که به دعوت علیاکبر دهخدا، به همکاری در تدوین لغتنامهی دهخدا پرداخت. دبیر سیاقی حدود نه سال در کنار دهخدا فعالیت کرد و پس از آن، ۱۱ سال در انجمن ایرانشناسی با محمد معین همکاری داشت. پس از درگذشت دهخدا، همچنان در مسیر تکمیل لغتنامه ثابتقدم ماند و ۴۲ سال همراه با دکتر سیدجعفر شهیدی برای به سرانجام رساندن آن اثر عظیم تلاش کرد. پس از اتمام لغتنامهی دهخدا در سال ۱۳۵۹، دبیر سیاقی بلافاصله تألیف لغتنامهی فارسی را آغاز کرد و تا سالهای پایانی عمرش بر آن متمرکز ماند.
در کنار تمام این فعالیتها، شوق همیشگی او به تدریس هیچگاه فروکش نکرد. دبیر سیاقی حدود ۴۵ سال در دانشگاه تهران زبان و ادبیات فارسی تدریس کرد و علاوه بر آن، در دانشگاههای شهید بهشتی و دانشگاه بینالمللی امام خمینی قزوین نیز به تدریس پرداخت. او تجربهی تدریس در خارج از ایران را نیز داشت و مدتی در دانشگاههای مصر و چین زبان فارسی آموزش میداد؛ او را اولین استاد ایرانی دانشگاه پکن میدانند.
از ۱۳۵۶ تا ۱۳۸۹ عضو هیئت علمی انجمن آثار ملی و از ۱۳۵۷ تا پایان عمر عضو انجمن آثار و مفاخر فرهنگی بود و در مراکزی چون آموزشگاه عالی دارایی، مدرسهی عالی ادبیات و زبانهای خارجی، مدرسهی عالی حسابداری و پژوهشکدهی فرهنگ ایران فعالیت کرد.
شیوه نگارش و مضامین آثار
عمدهی آثار سیدمحمد دبیر سیاقی پژوهشی و علمیاند و بر دقت، امانتداری و مقابلهی همهجانبهی نسخهها استوارند. او همواره در پی دستیابی به کهنترین و معتبرترین روایت متون بود و ضمن حفظ اصالت متن، توضیحاتی روشنگر برای فهم بهتر آن فراهم میکرد.
از نظر مضمونی نیز بیشتر آثار او به موضوعاتی همچون تاریخ ایران، اسطورهها، روایتهای حماسی و شخصیتهای شاهنامه میپردازند. شاهنامه یکی از مهمترین محورهای پژوهشی او بود و بسیاری از کتابهایی که با نام او منتشر شدهاند، در واقع بازنویسی یا تصحیح بخشهایی از این اثر بزرگاند.
جوایز و افتخارات او
جایزهی بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار در سال ۱۳۷۰ به پاس خدمات ارزشمند سیدمحمد دبیر سیاقی در حوزهی پژوهشهای ادبی و ایرانشناسی به او اهدا شد.
نظر مجلهها و افراد مشهور درباره سید محمد دبیر سیاقی و آثارش
- علیاکبر دهخدا در یکی از نوارهای صوتیای که از او به جا مانده است، دبیر سیاقی را «جوانی کوشا» در تنظیم لغتنامه مینامد. دکتر حسن انوری، عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسی، دربارهی او میگوید: «اگر تلاشهای او [دبیرسیاقی] نبود، لغتنامه [دهخدا] پایان نمییافت یا پایانیافتنش زمان بیشتری میطلبید.» و نیز تأکید میکند که در کار دبیرسیاقی باید «نفس دهخدا را جستوجو کرد».
- سید اسماعیل قافلهباشی، عضو هیئت علمی دانشگاه بینالمللی امام خمینی (ره) قزوین، نیز میگوید: «دبیرسیاقی تنها یک کاتب و نویسنده نبود که در بیان فضایلش بتوان نام کتابهای بیشمارش را بیان کرد، بلکه او به معنای واقعی کلمه یک لغتشناس و ادیب بود و این را میتوان بهراحتی از آثاری که از او به یادگار مانده است، بیرون کشید.»
- احمد سمیعی گیلانی، عضو فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی، نیز دربارهی دبیر سیاقی میگوید: «اگر حضور او، تلاشهای مستمرش و این سطح از درک او از ادب فارسی نبود، امروز بسیاری از مشکلات گریبانگیر ادب فارسی میشد که شاید رفع آن چندین سده تلاش و کار نیاز داشت.»
- میرجلالالدین کزازی، پژوهشگر و استاد دانشگاه: «دبیرسیاقی بیگمان یکی از برترین و نامورترین مردان ادب و فرهنگ ایران است، از آن استادان زبان و ادب پارسی که این ادب و زبان را با شور و شرری بسیار با دلبستگی و باوری استوار میپژوهیدند و میشناختند تا به دیگران بشناسانند». وی یکی از «بنیادگذاران و پیشگامان ادبدانی و سخنسنجی و پژوهش در متنهای ادب پارسی بود… همهی استادان زبان و ادب پارسی از سویی و از سویی دیگر همهی شیفتگان و دوستداران این ادب و زبان و فرهنگ وامدار او هستند.»
اقتباسها و یادمانها از آثار و زندگی سید محمد دبیر سیاقی
- یکی از آثار مهم دربارهی زندگی دبیر سیاقی مستند «نادرهکار» است که به کارگردانی منوچهر مشیری در سال ۱۳۹۵ ساخته شد. این مستند که بر پایهی پژوهشهای سیدرضا یکرنگیان شکل گرفته، در مدت ۳۴ دقیقه پرترهای از دبیر سیاقی، تنها بازمانده از یاران دهخدا، را به تصویر میکشد.
- کتاب دبیر ادیب، یادنامهی دبیر سیاقی نیز بهکوشش کمال سیدجوادی نوشته شده و انجمن مفاخر فرهنگی در تهران آن را به چاپ رسانده است.
- مهدی مظفری ساوجی نیز در کتابی پژوهشی به نام محمد دبیر سیاقی، احوال و آثار که انتشارات سازمان اسناد و کتابخانهی ملی ایران آن را منتشر کرده، زندگی و آثار او را بررسی کرده است.
- در سیزدهمین آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی از دکتر سید محمد دبیرسیاقی بهعنوان یکی از نسخهپژوهان برگزیده تجلیل شد. در همین باره کتابی نیز بهکوشش فرشید سادات شریفی با همکاری سمیرا متیننژاد و شهلا رستمی در سازمان اسناد و کتابخانه ملی به چاپ رسید که به معرفی زندگانی علمی او میپردازد.
- در ۲۸ دی ماه سال ۱۳۹۵ نیز دویستوهفتادوهفتمین شب از مجموعهی جلسات مجلهی بخارا با همراهی بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، گنجینهی پژوهشی ایرج افشار، کتابفروشی آینده و دائرةالمعارف بزرگ اسلامی به دکتر سیدمحمد دبیر سیاقی اختصاص یافت. مجله بخارا هم شماره ۱۱۷ خود (فروردین و اردیبهشت ۱۳۹۶) را در قالب ویژهنامهای دربارهی او منتشر کرد که به مقالات علمی و پژوهشیاش میپرداخت.
- از دیگر یادمانهای ماندگار برای زنده نگهداشتن نام دبیر سیاقی، نامگذاری خیابانی در منطقهی ونک، در کنار مؤسسهی دهخدا و بنیاد افشار در تهران به نام اوست. از سردیس او نیز در مراسمی با حضور اصحاب فرهنگ در مرکز اسناد و کتابخانهی ملی قزوین رونمایی شد.
معرفی کتابهای سید محمد دبیر سیاقی
بیش از ۸۰ اثر تألیفی و تصحیحشده از سید محمد دبیر سیاقی به چاپ رسیده است که در چهار محور اصلی جای میگیرند: ۱. تصحیح انتقادی متون کهن؛ ۲. شاهنامهپژوهی؛ ۳. لغتنامهنگاری و فرهنگنویسی؛ ۴. سفرنامهها و متون تاریخی.
از جمله مهمترین آثار او برگردان روایتگونهی شاهنامهی فردوسی به نثر است که نشر قطره در سال ۱۴۰۴ آن را به چاپ رساند. دبیر سیاقی در این اثر، شاهنامه را به زبانی ساده، روان و داستانی در اختیار مخاطب قرار میدهد. کتاب صوتی شاهنامه به نثر نیز با گویندگی احمد گنجی و همکاری آوانامه تهیه و در طاقچه منتشر شده است.
دبیر سیاقی علاوه بر برگردان کل شاهنامه داستانهای مختلف آن مانند رستم و سهراب، حوادث پیش از کشتهشدن سیاوش، پادشاهی قباد، پادشاهی ساسانیان از پادشاهی یزدگرد بزهگر تا قباد، پادشاهی گشتاسب، رزم رستم و اسفندیار، پادشاهی خسرو پرویز، پادشاهی کسری انوشیروان، داستان یازده رخ، پادشاهی قباد (شیرویه)، اردشیر، گراز (فرایین)، پوراندخت، آزرمیدخت، فرخزاد، یزدگرد شهریار، پادشاهی اشکانیان، پادشاهی ساسانیان و... را در سالهای ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹ در قالبهای جلدهایی مجزا و با نثری روان بازنویسی و منتشر کرد.
کتاب زندگینامهی فردوسی و سرگذشت شاهنامه را نیز نشر قطره در سال ۱۳۹۴ منتشر کرده است. بخش اول کتاب به شرح زندگی فردوسی میپردازد و مقدمههایی که بر شاهنامه نوشته شده است به ترتیب تاریخی در بخش دوم آمدهاند و بخش پایانی کتاب نیز به معرفی شاهنامه و روند تألیف آن اختصاص دارد.
کتاب پیشاهنگان شعر پارسی (۱۳۹۶) که انتشارات علمی و فرهنگی آن را به چاپ رسانده است، گزیدهای از اشعار پارسی سدههای سوم، چهارم و آغاز سدهی پنجم را در بر میگیرد.
دبیر سیاقی در کتاب سخنگستر سیستان که انتشارات سخن در ۱۳۸۹ آن را منتشر کرد، اشعار فرخی سیستانی، شاعر پارسیگوی سدهی پنجم، را جمعآوری و تصحیح کرده است. فرخی از شاعران سبک خراسانی است که در بیشتر سرودههایش به ستایش شاهان و ترغیب سلطان به عدل و بخشش میپردازد.
کتاب سفرنامه ناصرخسرو قبادیانی مروزی که در سال ۱۳۸۹ در انتشارات زوار منتشر شده است، از دیگر آثار دبیر سیاقی است. او در این کتاب، متن مهم قرن پنجمی را با افزودن حواشی، تعلیقات و فهرستهای اعلام تاریخی تصحیح و منتشر کرده است. این سفرنامه شرح سفر هفتسالهی ناصرخسرو از مرو تا بلخ را در بر میگیرد.
