کتاب ایرانیان

کتاب ایرانیان (The Persians)، نوشته محمدعلی همایون کاتوزیان و ترجمه حسین شهیدی، تصویری گسترده از تاریخ و جامعه‌ی ایران ارائه داده است؛ از افسانه‌ها و اسطوره‌های کهن تا شکل‌گیری دولت‌ها، دگرگونی‌های اجتماعی و کشمکش‌های ماندگار میان حکومت و جامعه. این کتاب می‌کوشد توضیح دهد که چرا بعضی الگوها در تاریخ ایران بارها تکرار شده و هویت ایرانی چگونه در میان زبان‌ها، قومیت‌ها، دین‌ها و تجربه‌های تاریخی گوناگون شکل گرفته است. کتاب حاضر را نشر مرکز منتشر کرده است (چاپ ۲۵ و ۲۶: ۱۴۰۴). نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب ایرانیان اثر محمدعلی همایون کاتوزیان

کتاب ایرانیان (دوران باستان تا دوره‌ی معاصر)، به قلم محمدعلی همایون کاتوزیان، تلاشی است برای روایت تاریخ ایران در کنار توضیح منطق درونی این تاریخ؛ چرا رخدادها به این شکل پیش رفته‌اند؟ نویسنده تاریخ ایران را در پیوند با جغرافیا، ساخت قدرت، رابطه‌ی حکومت و جامعه، هویت فرهنگی و حافظه‌ی تاریخی نگریسته است. اثر حاضر از مرز یک مرور ساده‌ی تاریخی فراتر می‌رود و به مفاهیمی مانند جامعه‌ی کوتاه‌مدت، استبداد، ناامنی سیاسی، نقش اسطوره‌ها و اثر تنوع قومی و زبانی در شکل‌گیری ایران می‌پردازد.

کتاب ایرانیان دامنه‌ای بسیار وسیع از موضوعات را در بر می‌گیرد. بخش‌های آغازین به افسانه‌ها و اسطوره‌های ایرانی، شاهنامه، مفهوم فرّ ایزدی، روایت‌های مربوط به کیومرث، جمشید، ضحاک، فریدون، رستم، سهراب، سیاوش و اسفندیار اختصاص دارد و پس از آن تاریخ باستان با مادها، هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان دنبال می‌شود. در ادامه ورود اسلام، دگرگونی‌های سیاسی و فرهنگی، نقش زبان فارسی، جایگاه تشیع، ساخت دولت، مسئله‌ی جانشینی، شورش، تمرکز قدرت و شکل‌های مختلف همبستگی و گسست اجتماعی بررسی می‌شود. همایون کاتوزیان در کنار تاریخ سیاسی به موضوعاتی مثل نظریه‌ی توطئه، شخص‌گرایی، تعارف، تقیه، مهمان‌نوازی، غرور ملی و دوگانگی‌های هویتی نیز پرداخته است.

کتاب ایرانیان هم به جزئیات تاریخی توجه کرده است و هم به الگوهای تکرارشونده. خواننده‌ی این اثر فقط با نام سلسله‌ها و جنگ‌ها روبه‌رو نیست؛ بلکه با پرسش‌هایی اساسی درمورد ایران مواجه می‌شود؛ همانند اینکه چرا قانون در مقاطعی به مطالبه‌ای مرکزی تبدیل شده است؟ چرا رابطه‌ی جامعه و حکومت بارها به بی‌اعتمادی رسیده است؟ چرا هویت ایرانی همزمان از گذشته‌ی پیشااسلامی و تجربه‌ی اسلامی تأثیر پذیرفته است؟ کتاب حاضر برای شناخت تاریخ ایران، ذهنیت جمعی ایرانیان و ریشه‌های بعضی کشمکش‌های فکری و سیاسی سودمند، پرنکته و بحث‌برانگیز است.

خلاصه کتاب ایرانیان

این کتاب شرح تاریخ ایران را از جهان اسطوره و روایت‌های شاهنامه آغاز می‌کند و سپس به شکل‌گیری دولت‌های باستانی، دگرگونی‌های سیاسی و فرهنگی و ویژگی‌های ماندگار جامعه‌ی ایرانی می‌رسد. محمدعلی همایون کاتوزیان می‌کوشد پیوند میان جغرافیا، کمبود آب، پراکندگی اجتماعی، تمرکز قدرت، بی‌ثباتی سیاسی و شکل‌گیری ذهنیت تاریخی ایرانیان را توضیح دهد. او به موضوعاتی مانند فرّ ایزدی، مسئله‌ی جانشینی، کشمکش حکومت و جامعه، هویت ایرانی، نقش زبان فارسی، تنوع قومی و اثر اسطوره‌ها و خاطره‌ی جمعی نیز پرداخته است.

چرا باید کتاب ایرانیان را بخوانیم؟

• این کتاب به چرایی تکرار بعضی الگوهای تاریخی در ایران‌زمین پرداخته است.
• خواننده با پیوند میان جغرافیا، ساخت قدرت و شکل‌گیری جامعه‌ی ایرانی آشنا می‌شود.
• این کتاب برای فهم ریشه‌های مفاهیمی مانند استبداد، شورش، بی‌اعتمادی سیاسی و مطالبه‌ی قانون مفید است.
• بخش‌های مربوط به اسطوره‌ها و شاهنامه نشان می‌دهد که روایت‌های کهن چگونه در فهم تاریخ و هویت ایران اثر گذاشته‌اند.
• کتاب به موضوع هویت ایرانی از زاویه‌ی زبان، دین، قومیت و تجربه‌ی تاریخی مشترک پرداخته است.
• موضوعاتی مانند نظریه‌ی توطئه، شخص‌گرایی و جامعه‌ی کوتاه‌مدت، این کتاب را از یک تاریخ‌نگاری صرف فراتر برده‌اند.

خواندن کتاب ایرانیان را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب ایرانیان به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به تاریخ کهن و معاصر ایران که می‌خواهند در کنار رویدادها، تفسیر و تحلیل آن‌ها را هم دنبال کنند.
• خوانندگانی که درباره‌ی ریشه‌های اجتماعی و سیاسی بعضی الگوهای تکرارشونده در ایران‌زمین پرسش‌هایی دارند.
• کسانی که به پیوند اسطوره، هویت فرهنگی و تاریخ ایران علاقه‌مند هستند.
• دانشجویان و پژوهشگرانی که می‌خواهند تصویری پر از جزئیات از دوره‌های مختلف تاریخ ایران داشته باشند.
• مخاطبانی که می‌خواهند درمورد شکل‌گیری هویت ایرانی در میان تنوع قومی، زبانی و دینی بیشتر بدانند.

درباره محمدعلی همایون کاتوزیان

محمدعلی همایون کاتوزیان (Homa Katouzian) ۲۶ آبان ۱۳۲۱ در تهران دیده به جهان گشود. او در داخل ایران با نام همایون کاتوزیان و در عرصه‌ی بین‌المللی با صورت مختصر نامش، هما کاتوزیان، شناخته می‌شود. این نویسنده در عرصه‌های گوناگونی همچون نویسندگی، اقتصاد، تاریخ‌نگاری، پژوهش‌های علوم سیاسی و نقد ادبی به فعالیت پرداخته است. محور اصلی مطالعات و کاوش‌های علمی او را مسائل مرتبط با ایران تشکیل می‌دهد.

این نویسنده با وجود دانش‌آموختگی در مقاطع دانشگاهی رشته‌های اقتصاد و جامعه‌شناسی، پژوهش‌های خود را در حوزه‌ی تاریخ و ادبیات ایران تا سطوح عالی آکادمیک امتداد داده است. همایون کاتوزیان افزون بر هفت عنوان کتاب درباره‌ی تاریخ و ادبیات ایران به انگلیسی منتشر کرده است. او پس از پایان تحصیلات دبیرستانی در دبیرستان البرز و گذراندن دوره‌ای یک‌ساله در دانشگاه تهران، برای ادامه‌ی تحصیل در رشته‌ی اقتصاد راهی بریتانیا شد. مدرک کارشناسی خود را در سال ۱۹۶۷ از دانشگاه بیرمنگام دریافت کرد، در سال ۱۹۶۸ موفق به اخذ مدرک کارشناسی‌ارشد از دانشگاه لندن شد و در نهایت در سال ۱۹۸۴ مدرک دکتری خویش را از دانشگاه کنت در کانتربری به دست آورد.

همایون کاتوزیان در بازه‌ی زمانی ۱۹۶۸ تا ۱۹۸۶ میلادی تدریس دروس اقتصاد را در کشورهای بریتانیا، ایران، کانادا و ایالات متحده بر عهده داشت. او مسئولیت Research Fellow (پژوهشگر پسادکترا/ دستیار آموزشی) در کالج سنت آنتونی و عضویت در هیئت‌علمی مؤسسه‌ی شرق‌شناسی دانشگاه آکسفورد را در کارنامه‌ی آکادمیک خود ثبت کرده است. کاتوزیان تألیفات و مقالات بی‌شماری را به دو زبان فارسی و انگلیسی در بخش‌های مختلف علوم انسانی (از قبیل ادبیات، جامعه‌شناسی، تاریخ و علوم سیاسی) به نگارش درآورده است.

کتاب اقتصاد سیاسی ایران (The Political Economy of Modern Iran) به قلم او که برای نخستین‌بار در سال ۱۳۵۷ راهی بازار نشر شد، روند اقتصاد سیاسی ایران را از عصر مشروطه تا پایان دوره‌ی پهلوی با عنایت ویژه به زوایای گوناگون فرهنگی مردم و جامعه تحلیل می‌کند. اثر دیگر او، آدام اسمیت و ثروت ملل (Adam Smith and the Wealth of Nations) که نخستین چاپ آن به سال ۱۳۵۸ بازمی‌گردد، پس از ارائه‌ی توضیحاتی پیرامون احوالات شخصی آدام اسمیت و نقش او در علم اقتصاد، در قالب هفت فصل به شرح و بازخوانش برخی از کلیدی‌ترین مفاهیم اقتصاد مدرن بر پایه‌ی آرای آدام اسمیت می‌پردازد؛ کتابی که تجدید چاپ‌های مکرری را تجربه کرده است.

کتاب صادق هدایت: از افسانه تا واقعیت (Sadeq Hedayat: The Life and Legend of an Iranian Writer) از معتبرترین بن‌مایه‌های موجود برای شناخت برجسته‌ترین نویسنده‌ی تاریخ معاصر ایران، صادق هدایت، به شمار می‌رود. همچنین کتاب ایران، جامعه‌ی کوتاه‌مدت و سه مقاله‌ی دیگر (Iran, The Short-Term Society and three other essays) دربردارنده‌ی چهار مقاله به زبان انگلیسی از همایون کاتوزیان است که هر کدام با وجود برخورداری از موضوعی مجزا، به شکافتن مسئله‌ای یکسان می‌پردازند؛ اینکه چرا ایران در مسیر دستیابی به توسعه‌ی پایدار ناکام می‌ماند. این اثر با ترجمه‌ی عبدالله کوثری به پارسی برگردانده شد.

محمدعلی همایون کاتوزیان در جستار «ایران: جامعه‌ی کوتاه‌مدت» برای نخستین‌بار چارچوب نظری «جامعه‌ی کلنگی» را پایه‌گذاری می‌کند. او در این مقاله و سپس در گفت‌وگوهای متعدد خود، ساختار جامعه‌ی ایران را در قیاس با جوامع غربی، جامعه‌ای کوتاه‌مدت توصیف می‌کند؛ کوتاه‌مدت بدین مفهوم که در ایران از سده‌های گذشته تا به امروز، هرگز تداوم و استمراری را شاهد نبوده ایم؛ تاجایی‌که آحاد مردم برای تنظیم چشم‌اندازهای کاری و شخصی خود همواره بازه‌های زمانی محدودی را مد نظر قرار می‌دهند و نسبت به وجود ثبات جهت برنامه‌ریزی‌های بلندمدت در ایران امیدی نداشته‌اند.

کتاب ایرانیان (The Persians) اثر مکتوب دیگری به قلم محمدعلی همایون کاتوزیان است.

جوایز و افتخارات نویسنده

محمدعلی همایون کاتوزیان در سال ۲۰۲۶ به‌عنوان همکار انجمن سلطنتی تاریخ بریتانیا (FRHistS) انتخاب شد. این عنوان افتخاری به پاس ده‌ها سال فعالیت علمی و نقش کلیدی او در کاوش‌های تاریخی، به‌ویژه در عرصه‌ی تاریخ ایران و مطالعات اجتماعی‌ـ‌سیاسی خاورمیانه، به این نویسنده و پژوهشگر ایرانی اختصاص یافت. همچنین همایون کاتوزیان برنده‌ی نخستین «جایزه‌ی دستاورد برجسته‌ی سینا به پاس خدمات فوق‌العاده در علوم انسانی» بوده است.

بخشی از کتاب ایرانیان

«اما این صفویه بودند که با متحد کردن تقریباً تمام سرزمین‌های ایرانی با نام «ممالک محروسهٔ ایران»، با پرچمی با نقش شیری شمشیر به دست و خورشید بر پشت، امپراتوری باستانی ایران را بازسازی کردند ــ سرزمینی اسلامی، اما با مذهب انحصاری شیعهٔ دوازده‌امامی که بار دیگر به ایران هویت دینی مشخصی می‌داد. اما، بر خلاف آن‌چه برخی پنداشته‌اند، امپراتوری صفوی بر پایهٔ موجی فراگیر از احساسات ناسیونالیستی امروزی ایرانی در سرزمین‌های کهن ساسانی و با تصمیم آگاهانهٔ اتحاد دوبارهٔ ایران باستان و بازسازی آن تأسیس نشد. صفویان خود ترکمن‌هایی با ریشه‌های قدیمی کردی بودند که ادعا می‌کردند (و این ادعا را به دیگران نیز قبولاندند) که نسبشان مستقیماً به امام موسی کاظم (ع) شیعیان و بنابراین به حضرت علی (ع) و پیامبر اسلام (ص) می‌رسد. اسماعیل صفوی رهبر فرقهٔ متعصبی از اهل تصوف بود و هم او و هم پیروانش او را موجودی آسمانی تلقی می‌کردند، نه رهبری ایرانی و ملی‌گرا.»