کتاب ساکن دو فرهنگ

کتاب ساکن دو فرهنگ؛ دیاسپورای ارمنی در ایران نوشتهٔ روبرت صافاریان است و نشر مرکز آن را منتشر کرده است.

درباره کتاب ساکن دو فرهنگ

نوشته‌های این مجموعه تصویر متفاوتی از ارامنه‌‌ٔ ایران ارائه می‌کنند. تصویری که ارمنیان از خود به جامعه عرضه می‌کنند معمولاً بر ملاحظات و کلیشه‌های بسیاری استوار است که در این نوشته‌ها به قدر کافی درباره‌شان صحبت شده است. مخاطب عام ایرانی هم دوست دارد همین تصویر کلیشه‌ای را ببیند و بشنود. گویی بنابر یک توافق خاموش اساس بر این گذاشته شده که هر کس سرش گرم کار خودش باشد و تنها مِن‌باب ادب و نزاکت گاهی با طرف مقابل هم سلام‌وعلیکی بکند و سخنان پر از تعارف رد و بدل کند. کوشش روبرت صافاریان این بوده که فارغ از تعارف‌های متداول با تصویری صریح‌تر این جامعه‌ٔ اقلیت را معرفی و به قدر توان قانون‌مندی‌های مناسبات آن با جامعه‌ٔ بزرگ را آشکار و به خواننده‌ٔ فارسی‌زبان عرضه کند.

مفهوم «دیاسپورا» که در جای جای نوشته‌های این کتاب به‌کار رفته به خوبی شرایط زندگی ارمنیان در ایران را توضیح می‌دهد. دیاسپورا در عام‌ترین مفهوم خود یعنی زیستن در یک جا و جای دیگری را وطن خود دانستن. خود را جزئی از ملت بزرگی دانستن که در سراسر جهان پراکنده است و پاره‌های آن رو به سوی وطن دارند، حتی اگر قرار نباشد روزی به آنجا بروند. اهمیت مفهوم «دیاسپورا» این روزها در علوم اجتماعی رو به افزایش است، و وضعیت ارمنیان ایران نمونه‌ای است از زیستن در شرایط دیاسپورایی.

کتاب ساکن دو فرهنگ نشان می‌دهند جامعهٔ ارامنهٔ ایران نیز، مانند هر جامعهٔ زندهٔ دیگری از جریان‌های سیاسی و اجتماعی گوناگون تشکیل شده است. رسم این است که در نوشته‌های به زبان فارسیِ ارمنی‌ها دربارهٔ این اختلافات صحبت نشود، و تصویری یکپارچه و یکدست و فارغ از اختلافات سیاسی، عقیدتی و طبقاتی به خوانندهٔ بیرونی عرضه شود. نگارنده خود را مقید به چنین محدودیتی ندانسته و برعکس بر این باور است که تصویری انسانی از هر جامعه‌ای، لزوماً تصویری است شامل تناقضات و اختلافات و رویکردهای متضاد نحله‌ها و سلیقه‌ها و منافع گوناگون درون آن.

خواندن کتاب ساکن دو فرهنگ را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

این کتاب را به کسانی که می‌خواهند دربارهٔ تعاملات بین ایرانی‌ها و ارامنه بیشتر بدانند پیشنهاد می‌کنیم.

بخشی از کتاب ساکن دو فرهنگ

«میزان علاقهٔ ارامنه به حفظ هویت دینی خود در ایران بالا بوده است. این را به لحاظ تاریخی مثلاً در مقایسهٔ میان ارمنی‌ها و گرجی‌ها می‌توان دید. گرجی‌ها هم تقریباً همزمان با کوچ اجباری ارامنه توسط شاه عباس صفوی در اوائل سدهٔ هفدهم میلادی به ایران آورده شدند، امّا بیشتر آن‌ها در طول تاریخ به اسلام گرویدند و تعداد اندکی هنوز به زبان گرجی صحبت می‌کنند. دلایل این تفاوت مورد پژوهش قرار نگرفته است. دلیل فرضی‌اش می‌تواند این باشد که خوجاهای ارمنی جلفا (بازرگانان ثروتمندی که از قِبَل به دست آوردن انحصار تجارت برخی کالاها ــ از جمله ابریشم ــ به سبب عیسوی بودن و این‌که مورد اعتماد بازرگانان اروپایی بودند، و از این منظر نقش پلی را بین ایران و آن کشورها بازی می‌کردند) در حفظ هویت مسیحی ارامنه ذینفع بودند، و در زمانی کوتاه بیش از ده کلیسا در جلفای اصفهان بنا گذاشتند. ارامنهٔ جلفا در ضمن با اجمیادزین در رابطه بودند و رهبر دینی آن‌ها از اجمیادزین می‌آمد. طبیعی است که ازدواج درون گروهی نیز در حفظ هویت دینی نقش داشت.

در میان مسلمانان متعصب باور به نجس بودن پیروان ادیان دیگر ــ از جمله ارامنه ــ وجود دارد. همین حس اکراه از تماس جسمانی به طور متقابل در میان ارامنه هم نسبت به مسلمانان وجود دارد. این باور، نزدیکی جسمانی به فردی از گروه مقابل را نامطلوب می‌سازد. به هر حال، ادیان برای حفظ خلوص خود ارزش‌های فرهنگی مناسب را می‌سازند و در میان مؤمنان ترویج می‌کنند. فعل «تورکانال» (در ارمنی به معنی تُرک شدن، یعنی ازدواج با غیرارمنی که در زبان ارمنی همه «تُرک» نامیده می‌شوند) نوعی بار منفی نجس شدن و حتی فاسد شدن را با خود همراه دارد. قرار گرفتن ارمنستانِ مسیحی‌نشین زیر سلطهٔ فارس‌ها و عثمانی‌های مسلمان به مدّت چندین سده (و فشارها و تبعیض‌های متعددی که در این مناسبات سلطه به آن‌ها وارد شده است) نیز احتمالاً یکی از علت‌های پیدا شدن این احساس باشد.

گفتنی است که این باورها به طور خودکار بازتولید نمی‌شوند، بلکه کلیسا (تشکیلات کلیسا با بناها و مراسم و آموزش‌ها و روحانیون خود با سلسله مراتب کاملاً جاافتاده) با استفاده از امکانات مادّی خود آن‌ها را به طور نظام‌مند بازتولید می‌کند. به این سبب وقتی از «طبیعی» بودن این امر صحبت می‌کنیم، «طبیعی» را در یک معنای کاملاً نسبی به کار می‌بریم، یعنی طبیعی با در نظر گرفتن شرایط داده شده.

تفاوت دینی مسلمان‌مسیحی در امر ازدواج بین‌قومی بسیار مهم است. اگر این نوع ازدواج‌ها را با ازدواج‌های بین ارمنی‌ها با مثلاً اروپایی‌ها (یا سایر مسیحیان) مقایسه کنیم، می‌بینیم که حساسیت نسبت به ازدواج با غیر در آن موارد هم وجود دارد، امّا شدّت آن نسبت به ازدواج ارمنی‌مسلمان بسیار کمتر است.»