کتاب مارکسیسم دگراندیش

کتاب مارکسیسم دگراندیش اثر دیوید رنتن برای علاقه‌مندان به مباحث جامعه‌شناسی و سیاست، آواهایی از متفکران گذشته برای روزگار کنونی به ارمغان آورده است.

 درباره کتاب مارکسیسم دگراندیش

مارکسیسمِ دگراندیش به فشرده‌ترین کلام به گرایشی در اندیشهٔ مارکسیستی اشاره دارد که در برابر مارکسیسم رسمی، دولتی، اردوگاهی، جزم‌اندیش و دستوری سر بر خط نمی‌گذارد و از آن‌چه از مارکسیسم مجموعهٔ قوانینی متصلب و خشک و نیز شریعتی رمزآلود می‌تراشد سر برمی‌تابد. 

اما پایداری این گرایش در برابر سنت رسمی به بهایی ارزان به دست نیامده و طی تاریخِ اندیشهٔ مارکسیستی، گرایش دگراندیشی همواره برای هستی خود جنگیده و طبعاً در برابر سنت ریشه‌دار و گستردهٔ مارکسیسم رسمی جریانی کوچک اما واجد قدرت معنوی بسیار بوده است.  این گرایش بنا به سرشت خود در عین وفاداری به هستهٔ اصلی اندیشهٔ مارکس، از هرگونه تصلبِ نظری، عادتِ فکری و چارچوب تخطی‌ناپذیر گریزان است.

نویسنده در این کتاب به متفکرین حوزه مارکسیسم دگراندیش پرداخته است. کسانی که مارکسیسم را محملی برای اندیشه‌ورزی صِرف، موضوع پایان‌نامه‌های دانشگاهی، نقد و نفی بدون تغییر، و صدور احکام کلی دربارهٔ امور کلی نمی‌دانند بلکه مارکسیسم را برای دگرگون کردن جهانی می‌خواهند که در هوای بویناک آن دم می‌زنیم و داشتن حداقلِ تعهد اخلاقی حکم می‌کند که چشم بر «هولناک‌ترین نابرابری‌ها» نبندیم.

آن‌چه مترجمان را به ترجمهٔ کتاب حاضر برانگیخت یکی این بود که به سبب چیرگی نوعی «مارکسیسم رسمی و استالینی»، بسیاری از چهره‌هایی که شرح حال و کارشان در این کتاب آمده است در ایران ناشناخته یا کم‌شناخته‌اند. دوم آن‌که نویسنده به خلاف نویسندگان «اروپامدار» فقط به چهره‌های غربی نپرداخته و توجه او به متفکران و فعالان «جهان سوم» (از جمله جورج حنین و والتر رادنی) از جای‌جای کتاب پیداست. سوم آن‌که شیوهٔ تنظیم کتاب روش‌مند و آموزشی و نثر آن ساده و روشن و درعین‌حال شورانگیز است. سرانجام آن‌که نویسنده در نگاه خود به چهره‌های دگراندیش، نگرشی دگراندیشانه در پیش گرفته و برای کار خود «آداب و ترتیبی» رسمی نجسته است. از همین‌روست که گرچه نویسنده آشکارا به گرایش خاصی در اندیشهٔ مارکسیستی تعلق خاطر دارد، به دور از نگرش فرقه‌گرایانه به کسانی پرداخته (برای نمونه سمیر امین، پل سوییزی، پل باران و...) که سنخیتی با گرایش دلخواه او ندارند.

 خواندن کتاب مارکسیسم دگراندیش را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

 علاقه‌مندان به جامعه‌شناسی و سیاست را به خواندن این کتاب دعوت می‌کنیم.

درباره دیوید رنتن

نویسندهٔ کتاب، دیوید رنتن، در لندن به دنیا آمده و در افریقای جنوبی و انگلستان زندگی کرده است. از هجده‌سالگی سوسیالیست شده است. رنتن نویسنده و مورخی مستقل است که در دانشگاه‌های آکسفورد و شفیلد درس خوانده و در دانشگاه‌های رودز در افریقای جنوبی و ناتینگهم ترنت، اِج هیل و سپس ساندرلند در زمینهٔ تاریخ، سیاست و جامعه‌شناسی درس داده است. آخرین سِمَت دانشگاهی او استادی جامعه‌شناسی در دانشگاه ژوهانسبورگِ افریقای جنوبی بوده است. کتاب‌ها و مقاله‌های بسیار نوشته است که به عنوان‌های زیر می‌توان اشاره کرد: کوررنگی؟ نژاد و مهاجرت در شمال شرق انگلستان (۲۰۰۸)، وقتی دست‌ها را به‌هم ساییدیم: «جمعیت ضدنازی» ۱۹۸۱ ـ ۱۹۷۷ (۲۰۰۶)، فاشیسم بریتانیایی، جنبش کارگری و دولت (۲۰۰۵)، مارکسیسمِ دگراندیش (۲۰۰۴)، سیدنی پولارد (۲۰۰۴)، رویکردهای تازه به تاریخ سوسیالیستی (۲۰۰۳)، حزب کمونیست از ۱۹۲۰ (۲۰۰۲)، نظر مارکس دربارهٔ جهانی‌سازی (۲۰۰۱)، این بازی خشن: فاشیسم و ضدفاشیسم (۲۰۰۰)، تاریخ اجتماعی لیورپول (۲۰۰۰)، فاشیسم، ضدفاشیسم و دههٔ ۱۹۴۰ (۲۰۰۰) و نظر و عمل فاشیسم (۱۹۹۹).

 بخشی از کتاب مارکسیسم دگراندیش

یکی از استدلال‌های این کتاب آن است که مارکسیسمِ دگراندیش پاسخی است به سازمان‌های دوگانهٔ عریض و طویل و متحجرِ استالینیسم و سوسیال‌دموکراسی. در دورهٔ پس از به قدرت رسیدن استالین در روسیه و شکستِ امیدهای بازمانده از انقلاب اکتبر، میلیون‌ها تن از مردم در سراسر جهان هنوز خود را مارکسیست می‌نامیدند. با این‌همه، وفاداری به دولت روسیه آن‌ها را بر آن می‌داشت که از هولناک‌ترین جنایت‌ها حمایت کنند، از جمله از قتلِ بلشویک‌های قدیمی معروف در پی محاکمات نمایشی مسکو و ناپدید شدن میلیون‌ها تن در دههٔ ۱۹۳۰. دگراندیشان کسانی به شمار می‌رفتند که همچنان با استقلال رأی می‌اندیشیدند. یک دلیلِ این‌که دگراندیشان می‌توانستند چنین بیندیشند این بود که بسیاری از آن‌ها در دلِ خود ارزیابی پویایی از سترگی انقلاب اکتبر داشتند، پیش از آن‌که استالین و گروه توطئه‌گرش پایه‌های انقلاب را سست کنند. برای آن‌که انقلابیانی چون لئون تروتسکی، کارل کُرش یا ویکتور سرژ بتوانند تفسیرهای گوناگون را از مارکس توضیح دهند، هر یک در تبیین خویش از آن‌چه در روسیه روی داده بود، آن‌چه رخ می‌داد و آن‌چه به کژراه رفته است، نخست می‌بایست دریافت روشنی می‌داشتند. دیگر فصل‌های این کتاب به وارسی یاری فکری یکی از نویسندگان به نظریهٔ مارکسیستی فلسفه یا یاری فکری نویسنده‌ای دیگر به بسط و پرورش دریافتِ سوسیالیستی از تاریخ می‌پردازد، ولی کانون توجه این فصل متفاوت است. این فصل با زندگی سه تن از شهروندان برجستهٔ شوروی؛ ولادیمیر مایاکوفسکی، الکساندرا کولنتای و آناتولی لوناچارسکی آغاز می‌شود که هر یک را روحِ شکست در دهه‌های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ بلعید. این فصل با ویکتور سرژ و تبیین او از تباهی درونی انقلاب پایان می‌گیرد.