کتاب سمفونی مشروطه

مشروطه آغاز عصر جدیدی در تاریخ ایران بود که می‌توان آن را عصر رویارویی ایدئولوژی‌ها نامید. ایدئولوژی‌هایی که نه مختص مشروطه و عهد ناصری-مظفری، که محصول یک رشد و تحول تاریخی‌اند. تحولی که در این آب و خاک ریشه دوانیده است. آنچه مشروطه را در ایران ناکام گذاشت، شکل نگرفتن و جانیفتادن نهادهای قانونی و برپایی عدالت صوری یا بیراهه‌رفتن مشروطه‌خواهان و مشروطه‌ناخواهان نبود. چیزی که مانع این وضعیت شد، تلاش‌های گستردهٔ ذهن‌های فلاکت‌زده‌ای بود، که می‌خواستند بر جزئی‌ترین امور، حتی امور زندگی شخصی ملت، نظارت کنند. درواقع مشکل تفسیر ذهن ایرانی از مشروطه و معنای مدرنیته بود. درواقع مشکل، هویت زبانی مخدوش شده ما بود. زبان ما مثل ادبیاتمان همیشه در حال شناساندن این موضوع به ما است که «ما چگونه بوده‌ایم» نه این که «چگونه می‌توانیم باشیم» و این هویت زبانی محدد کننده مانع از مشروطه و توسعه شد؛ به عبارت بهتر همیشه ما از زبان برای تخریب هویت افراد استفاده کرده‌ایم و به شخم زدن گذشته آنها پرداخته‌ایم، حال آنکه نیاز واقعی ما این بوده که به دستاورد زندگی آنها نظر می‌کردیم، که نکردیم. مشروطه عصر بحران‌های پی درپی و همزمان بود که کشور را از درون و بیرون به نابودی می‌کشاند؛ استعمار و نفوذ بیگانه در عرصه‌های مختلف زندگی مردم، استبداد و خودمحوری و بحران آگاهی که مردم را مقابل مفاهیمی نو قرار می‌داد، مفاهیمی که درک آنها باعث می‌شد ایرانی خود را با دیگران مقایسه کند و ناتوان ببیند. محمود علی‌پور معتقد است در تفسیر مشروطه سه زبان وجود دارد، یک، زبان مالکم‌خان‌ها و تقی‌زاده‌ها و درواقع زبان مدرن‌گرا که می‌گفتند ایران را باید سراسر غربی کرد، این جریان وارد مبارزات سیاسی نیز شد و اثرات خودش را گذاشت. دوم زبان سنتی که که دو موضع داشت. یکی زبان تقیه یا زبان سلطنت‌طلبان بود و دیگری مشروعه‌خواهی که شیخ‌فضل‌الله از حامیان آن محسوب می‌شد. اما زبان سومی که این کتاب به آن پرداخته، زبان به محاق رفته‌ای است که هم یک رویکرد مثبت اندیشانه و آسان‌گیرانه و گاهی چندفرهنگ‌گرایانه دارد و هم اینکه خط فکری آنها دغدغهٔ آحاد ملتِ مسلمان را داشته است. ملتی که از قدیم دست کشیده و برای زندگی‌خوب می‌جنگد. این زبان میان دو قطب مشروطیت و مشروعیت گمنام مانده است. زبانی که شیخ محمد اسماعیل محلاتی، حاجی میرزا نصرالله ملک‌المتکلمین، سید جمال الدین واعظ اصفهانی و میرزا جهانگیر خان صوراسرافیل با آن سخن می گفتند. این متفکران به دنبال «تلفیق دستاوردهای مشروطه، با ارزش‌های محلی» بودند. این چهار تن که قرار است اندیشه‌های سیاسی‌شان را در این کتاب بخوانید، به تعبیر نویسنده با همنوایی خود «سمفونی مشروطه» را نواختند. آنها اگرچه از زمینه‌های مختلف برخاسته بودند، اما در آزادی، مساوات و عدالت جویی، دفاع از کرامت انسانی، حقوق بشر و مشروطه‌خواهی هم‌نوا شدند.