کتاب ادبیات داستانی در ایران زمین

کتاب ادبیات داستانی در ایران زمین نوشته‌ی گروه نویسندگان دانشنامه‌ی ایرانیکا است که نام‌هایی چون احسان یارشاطر، سیمین بهبهانی، حورا یاوری، جمال میرصادقی، ج. ت. پ. دو بروئین، التون دانیل و دیگر پژوهشگران در میان آن دیده می‌شود و ابراهیم یونسی نیز بر آن مقدمه نوشته است. پیمان متین این مجموعه‌ی مقالات را به فارسی ترجمه کرده و نشر امیرکبیر آن را منتشر کرده است. این کتاب در قالب دومین دفتر از مجموعه‌ی مقالات دانشنامه‌ی ایرانیکا، به‌طور متمرکز به ادبیات داستانی در گستره‌ی ایران‌زمین می‌پردازد؛ از سنت‌های کهن روایت‌گری و حماسه‌سرایی تا شکل‌گیری رمان و داستان کوتاه در روزگار جدید و سپس تحولات پس از انقلاب و ادبیات مهاجرت. ساختار کتاب ترکیبی از یک معرفی مفصل درباره‌ی خود دانشنامه‌ی ایرانیکا، مقدمه‌ای تحلیلی درباره‌ی وضعیت داستان‌نویسی فارسی و چندین مقاله‌ی تخصصی است که هرکدام بخشی از این تاریخ بلند را پوشش می‌دهند؛ از سبک‌های سنتی و حماسی تا ادبیات داستانی نوین در ایران، افغانستان و تاجیکستان و نیز داستان‌نویسی ایرانیان به زبان‌های غیرفارسی. در کنار این مباحث، کتاب به خودِ مفهوم «داستان»، نسبت آن با تاریخ، دین، اخلاق، عرفان و سیاست و همچنین نقش ترجمه، دانشنامه‌نویسی و نقد ادبی در شکل‌گیری چشم‌انداز امروز ادبیات داستانی ایرانی می‌پردازد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب ادبیات داستانی در ایران زمین

کتاب ادبیات داستانی در ایران زمین مجموعه‌ای از مقالات دانشنامه‌ای است که به‌قلم پژوهشگران مختلف نوشته شده و با ترجمه‌ی پیمان متین در یک مجلد گرد آمده است. در ابتدای کتاب، التون دانیل دانشنامه‌ی ایرانیکا را معرفی کرده و روند شکل‌گیری آن، اهداف احسان یارشاطر، تفاوتش با دایرةالمعارف اسلام، گستره‌ی موضوعی و شیوه‌ی ارجاع و نویسه‌گردانی را توضیح داده است. در این بخش، ایرانیکا به‌عنوان مرجعی برای «تمامی جوانب فرهنگ و زندگی ایرانیان» معرفی شده که از پیش از تاریخ تا روزگار معاصر را دربر می‌گیرد و مقالاتی درباره‌ی تاریخ، جغرافیا، هنر، علوم، زندگی‌نامه‌ها، روابط ایران با دیگر سرزمین‌ها و نیز ادبیات و داستان‌نویسی منتشر کرده است. سپس ابراهیم یونسی در مقدمه‌ی خود، هم از ترجمه‌ی فارسی این دفتر سخن گفته و هم از زاویه‌ی یک داستان‌نویس و مترجم، درباره‌ی ماهیت رمان و داستان کوتاه، نقش شخصیت، طرح، اوج، گره‌گشایی، نسبت واقعیت و تخیل، و جایگاه سنت اروپایی رمان در برابر تجربه‌ی ایرانی بحث کرده است. او با مثال‌هایی از داستایوسکی، فاکنر، چخوف، موپاسان، دیکنز، هنری جیمز و صادق هدایت، نشان می‌دهد که چگونه رمان‌نویسی مدرن بر شانه‌ی قرن‌ها تجربه‌ی روایی در غرب ایستاده و در ایران هنوز بسیاری از این مراحل به‌طور کامل طی نشده است. کتاب ادبیات داستانی در ایران زمین در ادامه وارد بدنه‌ی اصلی خود می‌شود و در چند بخش و فصل، تاریخ و جغرافیای ادبیات داستانی ایرانی را ترسیم می‌کند. در بخش اول، مقاله‌ی مفصل ج. ت. پ. دو بروئین با عنوان «سبک‌های سنتی» به همه‌ی گونه‌های داستانی پیش از ورود نثر نوین غربی می‌پردازد: از حماسه‌های منظوم مانند شاهنامه، گرشاسپ‌نامه، بهمن‌نامه، فرامرزنامه و برزونامه تا حماسه‌های عاشقانه‌ای چون ویس و رامین، ورقه و گلشاه، خسرو و شیرین، لیلی و مجنون و هفت‌پیکر؛ از روایت‌های دینی و زرتشتی و یهودی‌ـ‌ایرانی تا قصه‌های عیّاران، داراب‌نامه و سمک عیار؛ و از حکایت‌های تعلیمی و صوفیانه‌ی سنایی، عطار، نظامی، مولوی و سعدی تا تمثیل‌های فلسفی سهروردی. در بخش دوم، کتاب ادبیات داستانی در ایران زمین به ادبیات داستانی نوین می‌پردازد: سیمین بهبهانی با همکاری هیئت ویراستاران ایرانیکا پیشینه‌ی تاریخی داستان نو را مرور کرده، حورا یاوری در چند فصل رمان، داستان کوتاه، داستان کوتاه پس از انقلاب، ادبیات داستانی پس از انقلاب در خارج از کشور و داستان‌نویسی ایرانیان به زبان‌های غیرفارسی را بررسی کرده و جمال میرصادقی نیز به سیر داستان کوتاه پرداخته است. فصل‌هایی درباره‌ی ادبیات داستانی در افغانستان و تاجیکستان نیز نشان می‌دهد که چگونه سنت فارسی‌نویسی در این سرزمین‌ها مسیرهای خاص خود را طی کرده است. در مجموع، این کتاب با تکیه بر مقالات دانشنامه‌ای، تصویری لایه‌لایه از تحول روایت در ایران‌زمین ارائه می‌دهد؛ از نقالی و مثنوی تا رمان، از متون دینی و تعلیمی تا ادبیات مهاجرت و تبعید.

خلاصه کتاب ادبیات داستانی در ایران زمین

بخش اصلی کتاب ادبیات داستانی در ایران زمین دو محور بزرگ دارد: یکی بازخوانی سنت‌های کهن داستان‌گویی فارسی و دیگری ترسیم مسیر ادبیات داستانی نوین در ایران و دیگر حوزه‌های فارسی‌زبان. در مقاله‌ی «سبک‌های سنتی»، دو بروئین از تعریف واژه‌ی «داستان» و نسبت آن با «حکایت»، «قصه»، «روایت» و «افسانه» آغاز می‌کند و نشان می‌دهد که در سنت اسلامی، داستانِ بی‌ارتباط با تاریخ، دین و اخلاق اغلب مشکوک شمرده شده اما در ایران، داستان‌سرایی همواره بخشی از ادبیات والا بوده است. او میان روایت‌هایی که ادعای تاریخی و دینی دارند و داستان‌هایی که بر تخیل و ساختار ادبی تکیه می‌کنند تمایز می‌گذارد و توضیح می‌دهد که چگونه متونی مانند تاریخ بلعمی، تاریخ بیهقی و تذکرةالاولیا در مرز میان تاریخ‌نگاری و ادبیات داستانی قرار می‌گیرند. سپس به ریشه‌های پیشااسلامی روایت در اوستا، یشت‌ها، خدای‌نامه و متون پهلوی می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه این ذخیره‌ی روایی در دوره‌ی اسلامی در قالب مثنوی، حماسه، رمانس عاشقانه و حکایت تعلیمی ادامه یافته است. در ادامه، کتاب ادبیات داستانی در ایران زمین مسیر حماسه‌سرایی را از روایت‌های شفاهی و نقالی تا شاهنامه‌ی فردوسی و حماسه‌های پس از آن دنبال می‌کند؛ حماسه‌هایی که یا به گسترش جهان اسطوره‌ای رستم و خاندانش می‌پردازند یا تاریخ پادشاهان و قهرمانان دینی و سیاسی را در قالبی حماسی بازمی‌سازند. سپس به حماسه‌های عاشقانه و رمانس‌ها می‌رسد؛ آثاری مانند ویس و رامین، ورقه و گلشاه، خسرو و شیرین، لیلی و مجنون و هفت‌پیکر که در آن‌ها عشق، وفاداری، سرنوشت، اخلاق و عرفان درهم تنیده می‌شود و ساختارهای پیچیده‌ی روایی، توصیف طبیعت، گفت‌وگوهای عاشقانه و تمثیل‌های اخلاقی در کنار هم قرار می‌گیرند. بخش مهمی از این مرور به نقش ترجمه و اقتباس از سنت‌های هندی، عربی، یونانی و مسیحی اختصاص دارد؛ از کلیله و دمنه، سندبادنامه، طوطی‌نامه و مرزبان‌نامه تا برلعام و یوسف و رمان اسکندر. سپس حکایت‌های تعلیمی و صوفیانه‌ی سنایی، عطار، نظامی، مولوی، سعدی، جامی و دیگران بررسی می‌شود؛ حکایت‌هایی که در آن‌ها قصه ابزاری برای بیان اندیشه‌ی اخلاقی، عرفانی و فلسفی است و تمثیل، رؤیا، سفر روحانی و گفت‌وگوی نمادین جایگاه مهمی پیدا می‌کند. بخش دوم کتاب ادبیات داستانی در ایران زمین به ادبیات داستانی نوین می‌پردازد. در فصل «پیشینه‌ی تاریخی» سیمین بهبهانی و همکارانش نشان داده‌اند که چگونه از دل قصه‌های عامیانه، متون تعلیمی، ترجمه‌های اروپایی و تحولات اجتماعی، شکل‌های تازه‌ای چون رمان و داستان کوتاه پدید آمد. حورا یاوری در فصل «داستان بلند (رمان)» به سیر رمان‌نویسی فارسی، نسبت آن با سنت‌های پیشین، نقش ترجمه، تأثیر تحولات سیاسی و اجتماعی و دگرگونی در تصویر فرد، خانواده، شهر و قدرت پرداخته است. جمال میرصادقی در فصل «داستان کوتاه» به ویژگی‌های این قالب، تفاوتش با قصه‌ی سنتی، نقش شخصیت، فضا، زاویه‌دید و پایان‌بندی و نیز سیر تاریخی آن در ادبیات فارسی پرداخته است. فصل‌های «داستان کوتاه پس از انقلاب» و «ادبیات داستانی پس از انقلاب در خارج از کشور» نوشته‌ی حورا یاوری، به تغییر موضوعات، زبان، ساختار و موقعیت نویسنده در فضای پس از انقلاب و مهاجرت می‌پردازد؛ جایی که تجربه‌ی تبعید، گسست، چندزبانی و بازاندیشی هویت در مرکز روایت قرار می‌گیرد. فصل «داستان به زبان‌های غیر فارسی توسط ایرانیان» به نویسندگانی می‌پردازد که به انگلیسی، فرانسوی و دیگر زبان‌ها نوشته‌اند و فصل‌های مربوط به افغانستان و تاجیکستان نشان می‌دهد که چگونه سنت فارسی‌نویسی در این سرزمین‌ها با تاریخ سیاسی و فرهنگی خاص خود گره خورده است.

چرا باید کتاب ادبیات داستانی در ایران زمین را بخوانیم؟

کتاب ادبیات داستانی در ایران زمین برای کسی که می‌خواهد تصویری یکپارچه اما چندلایه از تاریخ روایت در ایران‌زمین داشته باشد، منبعی فشرده و تحلیلی فراهم کرده است. این اثر هم به ریشه‌های کهن داستان‌گویی در متون حماسی، عاشقانه، دینی و تعلیمی می‌پردازد و هم به رمان و داستان کوتاه مدرن، ادبیات پس از انقلاب، ادبیات مهاجرت و داستان‌نویسی در افغانستان و تاجیکستان. خواننده با این کتاب می‌تواند ببیند که چگونه از نقالی، مثنوی، حکایت صوفیانه و تمثیل فلسفی، به رمان شهری، داستان کوتاه مدرن و روایت تبعید رسیده‌ایم و در این مسیر چه نقش‌هایی برای دین، سیاست، اخلاق، عرفان، ترجمه و دانشنامه‌نویسی شکل گرفته است. از سوی دیگر، کتاب ادبیات داستانی در ایران زمین فقط فهرستی از آثار و نام‌ها نیست؛ بلکه در هر مقاله، نسبت میان فرم و محتوا، زمینه‌ی تاریخی و فرهنگی، و پیوندهای میان سنت ایرانی و سنت‌های هندی، عربی، یونانی و اروپایی بررسی شده است. مقدمه‌ی ابراهیم یونسی نیز برای کسانی که به خودِ فن داستان‌نویسی علاقه دارند، بحثی زنده درباره‌ی شخصیت، طرح، اوج، واقعیت، تخیل، زبان و نقش خواننده ارائه کرده است. این ترکیبِ تاریخ ادبی، نقد، نظریه و تجربه‌ی عملی، کتاب را به متنی تبدیل کرده که هم برای مطالعه‌ی کلی سیر ادبیات داستانی مفید است و هم برای بازاندیشی در شیوه‌ی نوشتن و خواندن داستان.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب ادبیات داستانی در ایران زمین به دانشجویان و پژوهشگران ادبیات فارسی، ایران‌شناسی و مطالعات فرهنگی پیشنهاد می‌شود که به‌دنبال تصویری تحلیلی از سیر ادبیات داستانی در ایران‌زمین هستند. همچنین به نویسندگان و علاقه‌مندان جدی داستان‌نویسی پیشنهاد می‌شود که می‌خواهند نسبت کار خود را با سنت‌های حماسی، عاشقانه، تعلیمی و مدرن بشناسند و به خوانندگانی که به تاریخ فرهنگی ایران، دانشنامه‌نویسی و پیوند ادبیات با دین، سیاست و جامعه علاقه دارند نیز توصیه می‌شود.