کتاب خزران

کتاب خزران (The thirteenth tribe)، نوشته آرتور کوستلر و ترجمه محمدعلی موحد، پژوهشی تاریخی درباره‌ی امپراتوری خزر و مسئله‌ی تبار یهودیان اروپای شرقی است. انتشارات خوارزمی این کتاب را منتشر کرده است. اثر حاضر با دنبال‌کردن سرگذشت قومی ترک‌تبار که به آیین یهود گروید، بحثی حساس و پرپیامد را مطرح کرده است؛ نسبت میان تاریخ خزرها، پراکندگی یهودیان و شکل‌گیری ادعاهای سیاسی بر سر سرزمین فلسطین. این کتاب به جنگ‌ها و جابه‌جایی‌های بزرگ می‌پردازد و به این پرسش که روایت‌های پذیرفته‌شده‌ی تاریخی چگونه ساخته می‌شوند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب خزران اثر آرتور کوستلر

کتاب خزران (ماجرای نویهودیان خزر و برآمدن اسرائیل)، نوشته‌ی آرتور کوستلر، به‌سراغ یکی از بحث‌برانگیزترین فصل‌های تاریخ اوراسیا رفته است؛ ظهور، قدرت‌گیری و فروپاشی امپراتوری خزر. محور اصلی اثر، قومی ترک‌تبار است که میان قفقاز و ولگا دولتی نیرومند پدید آورد و در مقطعی از تاریخ، میان دو قدرت بزرگ زمانه (جهان اسلام و بیزانس) قرار گرفت. نویسنده از خلال گزارش‌های تاریخی، سفرنامه‌ها، منابع عربی، بیزانسی، عبری و روسیْ تصویری از جایگاه سیاسی خزرها می‌سازد؛ قومی که هم در سدکردن مسیر فتوحات عرب به‌سوی اروپای شرقی نقش داشت و هم با پذیرش آیین یهود، موقعیتی استثنایی در تاریخ پیدا کرد.

خزران فقط شرح جنگ‌ها و جابه‌جایی مرزها نیست. بخش مهمی از این کتاب به این فرضیه اختصاص دارد که بخش بزرگی از یهودیان اروپای شرقی ممکن است از تبار خزرها باشند و نه از نسل مستقیم بنی‌اسرائیل. همین نکته کتاب را از یک روایت صرفاً تاریخی فراتر برده و آن را وارد حوزه‌ی هویت، حافظه‌ی جمعی و مشروعیت روایت‌های سیاسی کرده است. اثر حاضر در کنار شرح مناسبات خزرها با ایران، خلافت و بیزانسْ به مهاجرت‌ها، دگرگونی‌های مذهبی و اثرات درازمدت آن‌ها بر نقشه‌ی انسانی اروپا نیز می‌پردازد.

کتاب خزران در ترجمه‌ی محمدعلی موحد با مقدمه‌ها و یادداشت‌هایی همراه شده است که پیوند این موضوع را با تاریخ ایران پررنگ‌تر می‌کند. مترجم از خلال نمونه‌های تاریخی، ردپای خزرها و یهودیان خزری را در متون فارسی، تاریخ‌نگاری اسلامی و حتی تحولات اجتماعی ایران دنبال کرده است. به این ترتیب این کتاب فقط درباره‌ی یک قوم فراموش‌شده نیست؛ درباره‌ی این است که چگونه یک امپراتوری از میان می‌رود، اما اثرش در زبان، سیاست، مذهب و مناقشه‌های بعدی باقی می‌ماند.

خلاصه کتاب خزران

کتاب تاریخ قومی را دنبال می‌کند که از دل دشت‌ها و مرزهای قفقاز برخاست، به قدرتی تعیین‌کننده در اروپای شرقی بدل شد و در میانه‌ی کشاکش بیزانس و خلافت، برای حفظ استقلال خود به آیین یهود گروید. آرتور کوستلر با کنار هم گذاشتن گزارش‌های تاریخی، مسیر شکل‌گیری این دولت، نقش نظامی و سیاسی آن و سپس پراکندگی بازماندگانش را بررسی می‌کند. هسته‌ی اصلی بحث این کتاب به این فرضیه برمی‌گردد که بسیاری از یهودیان اروپای شرقی ممکن است ریشه در خزرها داشته باشند. از همین‌جاست که کتاب وارد بحث‌های بزرگ‌تری درباره‌ی تبار، هویت تاریخی و نسبت میان گذشته و ادعاهای سیاسی می‌شود.

چرا باید کتاب خزران را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب خزران را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب تاریخ امپراتوری خزر را در پیوند با ایران، بیزانس و خلافت اسلامی نشان می‌دهد.
• کتاب کمک می‌کند ریشه‌های یک بحث مهم درباره‌ی تبار یهودیان اروپای شرقی دقیق‌تر دیده شود.
• خواننده با نمونه‌ای روشن از تأثیر مذهب بر سیاست و هویت جمعی روبه‌رو می‌شود.
• یادداشت‌های مترجم، ارتباط موضوع را با منابع فارسی و تاریخ ایران ملموس‌تر می‌کند.
• کتاب نشان می‌دهد چگونه یک فرضیه‌ی تاریخی می‌تواند پیامدهای سیاسی و فکری گسترده داشته باشد.

خواندن کتاب خزران را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب خزران به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به تاریخ قفقاز، اروپای شرقی و مناسبات ایران با همسایگان شمالی.
• خوانندگانی که می‌خواهند درباره‌ی خاستگاه خزرها و نقش آن‌ها در تاریخ منطقه بیشتر بدانند.
• کسانی که به بحث‌های مربوط به هویت یهودی، مهاجرت و تبارشناسی تاریخی علاقه دارند.
• مخاطبانی که از کتاب‌های تاریخی مبتنی‌بر مقایسه‌ی منابع و فرضیه‌های بحث‌برانگیز استقبال می‌کنند.
• پژوهشگران و دانشجویانی که می‌خواهند پیوند میان روایت تاریخی و مناقشه‌های سیاسی را بررسی کنند.

درباره‌ی آرتور کوستلر

آرتور کوستلر (Arthur Koestler) نویسنده، روزنامه‌نگار، اندیشمند سیاسی و روشنفکر یهودی‌تبار مجارستانی‌ـ‌اتریشی بود که در سال ۱۹۰۵ در بوداپست زاده شد و در سراسر زندگی خود با مهم‌ترین جریان‌های سیاسی، فکری و فرهنگی قرن بیستم پیوند یافت. او در خانواده‌ای یهودی پرورش یافت، تحصیل در رشته‌ی مهندسی را در وین آغاز کرد و در سال‌های جوانی به اندیشه‌های صهیونیستی گرایش پیدا کرد. کوستلر حتی مدتی را در فلسطین تحت قیمومت بریتانیا گذراند و به‌عنوان خبرنگار خاورمیانه با روزنامه‌های آلمانی‌زبان همکاری کرد.

او در آغاز دهه‌ی ۱۹۳۰ تحت‌تأثیر دستاوردهای اتحاد شوروی، به مارکسیسم و کمونیسم روی آورد و به عضویت حزب کمونیست آلمان درآمد، اما پس از روبه‌روشدن با واقعیت‌های استالینیسم و تجربه‌های شخصی خود از شوروی، در سال ۱۹۳۸ از حزب کناره‌گیری کرد و بعدها به یکی از شناخته‌شده‌ترین منتقدان نظام‌های تمامیت‌خواه بدل شد. آرتور کوستلر در جریان جنگ داخلی اسپانیا در مقام خبرنگار حضور یافت، به دست نیروهای فرانکو زندانی شد و حتی حکم اعدام دریافت کرد، اما در نهایت آزادی خود را باز یافت؛ رخدادی که بعدتر انعکاس آن را می‌توان در آثارش مشاهده کرد.

آرتور کوستلر با آغاز جنگ جهانی دوم مدتی را در فرانسه در بازداشت سپری کرد و سپس راهی بریتانیا شد و آن کشور را به‌عنوان وطن اصلی خود برگزید. شهرت جهانی این نویسنده بیش از هر چیز به‌واسطه‌ی رمان ضدتوتالیتر ظلمت در نیمروز (Darkness at Noon) شکل گرفت؛ اثری که در شمار مهم‌ترین نوشته‌های ضد استالینی قرن بیستم قرار دارد. از دیگر آثار برجسته‌ی او می‌توان به اسپارتاکوس، جان‌های شیدا، از ره رسیدن و بازگشت (Arrival and Departure) و گلادیاتورها (The Gladiators) اشاره کرد.

فعالیت‌های آرتور کوستلر تنها به رمان‌نویسی محدود نماند. او در زمینه‌هایی همچون علم، فلسفه، روان‌شناسی، تکامل، عرفان، فراروان‌شناسی، سیاست، اعدام و حتی اتانازی نیز قلم زد و شخصیتی چندبعدی از خود به نمایش گذاشت. این نویسنده با شخصیت‌های برجسته‌ای مانند جورج اورول، برتراند راسل، تیموتی لیری و افراد دیگری از این دست معاشرت داشت و در دوره‌های گوناگون زندگی‌اش از جریان‌هایی چون کمونیسم، ضدکمونیسم، صهیونیسم، پژوهش‌های علمی و موضوعات ماورایی تأثیر پذیرفت.

آرتور کوستلر در سال‌های پایانی عمر خود به بیماری پارکینسون و سرطان خون دچار شد و سرانجام در سال ۱۹۸۳ به‌همراه همسرش در خانه‌ی خود در لندن، با مصرف دارو، به زندگی خویش پایان داد. زندگی او ترکیبی از سیاست، ادبیات، ماجراجویی، بحران‌های فکری و تلاش بی‌وقفه برای درک انسان و جهان بود؛ از همین رو آرتور کوستلر را یکی از مهم‌ترین روشنفکران سده‌ی بیستم میلادی می‌دانند.

جوایز و افتخارات نویسنده

آرتور کوستلر در سال ۱۹۷۲ موفق به دریافت نشان فرماندهی امپراتوری بریتانیا شد. افزون بر این در سال ۱۹۶۸ نیز به‌پاس «سهم برجسته‌اش در فرهنگ اروپایی»، جایزه‌ی سونینگ به او اعطا شد.

نظر افراد یا مجله‌های مشهور درباره کتاب خزران

به‌گفته‌ی شلومو ساند (Shlomo Sand، مورخ پساصهیونیست و سوسیالیست اسرائیلی)، کتاب خزران با واکنش‌های بسیار تند و خشم‌آلودی روبه‌رو شد. موضوع خزرها چنان حساس تلقی می‌شد که بسیاری از تاریخ‌نگاران اسرائیلی از پرداختن جدی به آن پرهیز کردند. او اشاره می‌کند که خوانندگان عبری‌زبان سال‌ها به متن کتاب دسترسی نداشتند و عمدتاً از طریق نقدها و محکومیت‌های شدید با آن آشنا می‌شدند. ساند همچنین معتقد است بخش مهمی از حملات به این اثر نه لزوماً به‌دلیل ضعف علمی آن، بلکه به‌سبب ملاحظات ایدئولوژیک و هراس از به چالش کشیده‌شدن برخی روایت‌های رایج درباره‌ی هویت قومی و تاریخی یهودیان صورت گرفته است. به تعبیر او منتقدان از بررسی این فرضیه اجتناب می‌کردند؛ زیرا نتایج احتمالی آن می‌توانست پیامدهای هویتی و سیاسی حساسی در پی داشته باشد.

درباره محمدعلی موحد

محمدعلی موحد (زاده‌ی ۲ خرداد ۱۳۰۲ در تبریز) شاعر، ادیب، عرفان‌پژوه، تاریخ‌نگار، حقوق‌دان، مترجم و از برجسته‌ترین چهره‌های فرهنگی معاصر ایران است که به‌عنوان عضو پیوسته‌ی فرهنگستان زبان و ادب فارسی شناخته می‌شود. او تحصیلات خود را در مدارس تدین و اتحاد نو تبریز آغاز کرد و پس از دریافت دیپلم ادبی در سال ۱۳۱۹ به تهران آمد، اما به‌دلیل درگذشت پدر و مشکلات خانوادگی به تبریز بازگشت و سرپرستی خانواده را بر عهده گرفت.

موحد در دانشکده‌ی حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران به تحصیل ادامه داد و موفق به دریافت دکترای حقوق خصوصی شد و سپس برای تکمیل مطالعات خود در حوزه‌ی حقوق بین‌الملل به انگلستان رفت و نزد استادانی چون پروفسور جنینگز و پروفسور شوارتزنبرگ به پژوهش پرداخت. او در کنار فعالیت‌های علمی، سال‌ها در صنعت نفت ایران حضور مؤثر داشت و از نخستین کسانی بود که مباحث حقوق نفت را وارد متون دانشگاهی کرد؛ همچنین در شرکت ملی نفت ایران تا بالاترین مناصب حقوقی پیش رفت و مدتی معاونت اجرایی اوپک را بر عهده گرفت.

نام محمدعلی موحد در عرصه‌ی پژوهش‌های ادبی و عرفانی بیش از هر چیز با تحقیقات گسترده درباره‌ی شمس تبریزی و مولانا و تصحیح انتقادی «مقالات شمس تبریزی» گره خورده است. او ازجمله پژوهشگرانی است که مدفون‌بودن شمس تبریزی در خوی را معتبر می‌داند. آثار این ادیب ایرانی به‌دلیل نثر دقیق، عمق پژوهش و تسلط همزمان بر ادبیات، عرفان، تاریخ و حقوق شهرت یافته‌اند.

در بخش نگارش، آثاری چون «خواب آشفته‌ی نفت»، «باغ سبز» و «در کشاکش دین و دولت» از مهم‌ترین آثار محمدعلی موحد به‌ شمار می‌روند. در حوزه‌ی تصحیح و تعلیق نیز می‌توان به «مقالات شمس تبریزی»، «مثنوی معنوی» و «سلوک‌الملوک» اشاره کرد. در زمینه‌ی ترجمه نیز آثار برجسته‌ای مانند «سفرنامه‌ی ابن بطوطه»، «چهار مقاله درباره‌ی آزادی» و «فصوص‌الحکم» جایگاه ویژه‌ای در کارنامه‌ی این مترجم دارند.

محمدعلی موحد در حوزه‌ی شعر نیز فعالیت کرده و مجموعه‌ی «شاهد عهد شباب» را منتشر کرده است. جایگاه علمی و ادبی او بارها مورد توجه قرار گرفته است. انتشار ارج‌نامه‌ی «با قافله‌ی شوق» و نیز سروده‌ی محمدرضا شفیعی کدکنی در بزرگداشت او، نشان‌دهنده‌ی تأثیر عمیق این اندیشمند بر فرهنگ و ادب معاصر ایران است.

چه نسخه‌های دیگری از کتاب خزران منتشر شده است؟

کتاب ق‍ب‍ی‍ل‍ه‌ س‍ی‍زده‍م‌ (ام‍پ‍رات‍وری‌ خ‍زران‌ و م‍ی‍راث‌ آن‌) ت‍رج‍م‍ه‌‌ی ج‍م‍ش‍ی‍د س‍ت‍اری‌ توسط نشر آل‍ف‍ا در سال ۱۳۶۱ منتشر شد.

بخشی از کتاب خزران

«در پرتو آنچه تاکنون گفته شده است، روشن می‌گردد که عامل قطعی در تسریع انحطاط قدرت خزران نه پیروزی سویاتوسلاو، بلکه تغییر کیش ولادیمیر بود. باید دید آن پیروزی که مورخان قرن نوزدهم معمولاً آن را به‌معنی پایان کار خزران دانسته‌اند، تا چه اندازه اهمیت داشته است؟ به یاد داریم که تاریخ روس تنها از ویرانی دژ سارکل سخن می‌گوید، ولی از ویرانی ایتل پایتخت خزران یاد نمی‌کند. اینکه ایتل مورد تاخت‌وتاز و چپاولگری قرار گرفته، مطلبی است که در منابع مختلف اسلامی وارد شده و دربارهٔ آن به‌قدری تأکید کرده‌اند که نمی‌شود آن را نادیده گرفت؛ ولی روشن نیست که این واقعه کی و توسط چه‌کسی رخ داده است. ابن‌حوقل که مأخذ اصلی دراین‌باره است، آن را به روس‌ها نسبت می‌دهد که «به‌کلی خزران، سمندر و ایتل را ویران کردند.» ظاهراً ابن‌حوقل خزران و ایتل را دو شهر جدا می‌داند و حال‌آنکه آن‌ها دو پارهٔ یک شهر بوده‌اند. زمان این واقعه را ابن‌حوقل غیر از زمانی می‌داند که در تاریخ روس برای سقوط سارکل ذکر شده است. ابن‌حوقل اصلاً از سقوط سارکل یاد نمی‌کند. درست همان‌گونه که تاریخ روس هم سخنی از خرابی ایتل نمی‌گوید.»