کتاب تمهیداتی بر نظریه زبان

کتاب تمهیداتی بر نظریه زبان (Prolegomena to a theory of language) نوشته لویی یلمزلف، پرسشی بنیادی را پیش می‌کشد: زبان چگونه می‌تواند موضوع دانشی مستقل باشد، نه‌صرفاً وسیله‌ای برای شناخت روان، جامعه یا تاریخ؟ نویسنده شالوده‌های گلوسم‌شناسی را توضیح می‌دهد؛ نظریه‌ای که زبان را به‌ عنوان کلیتی خودبسنده بررسی می‌کند. بحث درباره‌ی نسبت نظریه، تجربه و واقعیت، محور مهم این متن تخصصی است؛ بحثی که از مطالعه‌ی زبان فراتر می‌رود و به شرایط شناخت علمی پیوند می‌خورد. محمدامین شاکری این کتاب را برای انتشارات خوارزمی ترجمه کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تمهیداتی بر نظریه زبان

کتاب تمهیداتی بر نظریه زبان بنیان‌های نظریه‌ی گلوسم‌شناسی لویی یلمزلف را معرفی می‌کند. یلمزلف زبان را مجموعه‌ای از پدیده‌های آوایی، روانی یا اجتماعی نمی‌داند که بتوان شناخت هر یک را جایگزین شناخت زبان کرد. مسئله‌ی او یافتن ساختاری است که زبان را در تمام جلوه‌های متفاوتش به موضوعی مشخص برای پژوهش تبدیل می‌کند. دو مفهوم «کل‌گرایی» و «درون‌ماندگاری» در این طرح جایگاهی اساسی دارند. کل‌گرایی مانع فروکاستن زبان به وجوه جداگانه‌ی آن می‌شود. درون‌ماندگاری نیز شناخت زبان را از خود زبان آغاز می‌کند، نه از موضوعی بیرونی که زبان فقط وسیله‌ی دسترسی به آن باشد. 

این متن در حوزه‌ی نظریه‌ی زبان و معرفت‌شناسی قرار می‌گیرد و بیش از آموزش قواعد یک زبان مشخص، مقدمات و معیارهای نظریه‌پردازی را بررسی می‌کند.

کتاب تمهیداتی بر نظریه زبان ۲۳ بخش دارد. بخش‌های نخست، از یک تا هشت، مفهوم نظریه و رابطه‌ی نظریه با زبان را بررسی می‌کنند. بخش‌های نه تا ۲۲ نظام تعاریف را گسترش می‌دهند. این نظام شامل ۱۰۸ مفهوم و پنج اصل است که اصول آن از اصل واحد «تجربی» مشتق می‌شوند. پیوست مفاهیم و روابط پایگانی میان آن‌ها نیز امکان دنبال‌کردن ارتباط تعریف‌ها را فراهم می‌آورد. 

تجربه‌ی مطالعه‌ی این متن بر دنبال‌کردن استدلال‌ها و سنجیدن نسبت مفاهیم استوار است؛ ایجاز و وابستگی تعریف‌ها به یکدیگر، بازخوانی و مراجعه‌ی دوباره به بخش‌های پیشین را ضروری می‌سازد.

خلاصه کتاب تمهیداتی بر نظریه زبان

لویی یلمزلف بحث را از تفاوت میان مطالعه‌ی خود زبان و استفاده از زبان برای شناخت موضوعات دیگر آغاز می‌کند. او فرض می‌گیرد که هر فرایند، نظامی زیربنایی دارد و نظریه‌ی زبان باید امکان آزمودن این فرض را فراهم آورد. معیار توصیف مطلوب نیز ترتیب مشخصی دارد: نخست نبود تناقض، سپس جامعیت و در نهایت سادگی. 

کتاب تمهیداتی بر نظریه زبان در برابر روش استقرایی، تحلیل متن به‌ عنوان یک کل و تقسیم این کل به مؤلفه‌ها را پیشنهاد می‌کند. نظریه در این چارچوب صرفاً مجموعه‌ای از فرضیه‌های قابل‌تأیید نیست؛ دستگاهی استنتاجی است که امکان‌ها را از مقدمه‌هایش استخراج می‌کند. کاربست نظریه نشان می‌دهد این امکان‌ها چگونه با داده‌های تجربی ارتباط دارند. هدف نهایی نیز محدود به توصیف متن‌های موجود نیست. نظریه باید ابزار فهم متن‌های ممکن با سرشت یکسان را فراهم کند و از نمونه‌های بررسی‌شده به شناخت نظام سازنده‌ی آن‌ها برسد.

چرا باید کتاب تمهیداتی بر نظریه زبان را بخوانیم؟

• این کتاب تفاوت میان شناخت خود زبان و استفاده از زبان برای پژوهش درباره‌ی موضوعات دیگر را روشن می‌کند.
• خواننده معیارهای یلمزلف برای سنجیدن توصیف علمی و تقدم خودسازگاری بر جامعیت و سادگی را می‌شناسد.
• بحث نظریه و فرضیه، امکان تأمل دقیق‌تر درباره‌ی رابطه‌ی دستگاه‌های صوری با تجربه را فراهم می‌آورد.
• پیوست مفاهیم و توضیحات اصطلاح‌شناختی مترجم، پیگیری روابط میان تعریف‌ها را تسهیل می‌کنند.

خواندن کتاب تمهیداتی بر نظریه زبان را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

• دانشجویان و پژوهشگران زبان‌شناسی که به مبانی نظری ساختارگرایی و گلوسم‌شناسی علاقه دارند.
• پژوهشگران نشانه‌شناسی و فلسفه که نسبت زبان، شناخت و نظریه‌پردازی را بررسی می‌کنند.
• خوانندگان آشنا با اندیشه‌های سوسور که آمادگی مطالعه‌ی متنی تخصصی، فشرده و نیازمند بازخوانی را دارند.

بخشی از کتاب تمهیداتی بر نظریه زبان

«زبان ــــ گفتار انسان ــــ وفور پایان‌ناپذیر گنج‌های گونه‌گون است. زبان آن چیز جدایی‌ناپذیر از انسان است که او را در تمامی کارهایش تعقیب می‌کند. زبان ابزاری است که انسان با آن به‌اندیشه و احساس، خلق و خو، آرزو، اراده و عمل شکل می‌دهد؛ ابزاری که به‌یاری آن اثر می‌گذارد و اثر می‌پذیرد؛ ژرف‌ترین شالوده غایی جامعه انسانی. هر آینه، زبان همچنین پاسدار فرجامین و ناگزیر فردیت انسان است، پناه هنگامه تنهایی اوست: آن گاه که ذهن با وجود گلاویز می‌شود، همانا تک‌گویی درونی شاعر و اندیشمند است که این مناقشه را فیصله می‌دهد. زبان پیش از نخستین خیزش آگاهی‌مان، گرداگرد ما پرسه می‌زد. آماده برای پاس‌داشت و احاطه نخستین بذر نحیف اندیشه، و آماده برای همراهی جاودانه‌مان در سراسر زندگی: همراه ساده‌ترین اعمال زیست هرروزه‌مان تا والاترین و ژرف‌ترینِ دقایق ــــ همان دقایقی که به‌یاری ظرف حافظه، که خود زبان ارزانی‌مان داشته‌است، به‌زیست روزمره‌مان گرما و نیرو می‌بخشند. اما زبان یک ملازم بیرونی نیست. زبان در ژرفای ذهن انسان مستقر است؛ زبان گنجینه خاطراتی است که میراث فرد و قبیله‌اند؛ زبان وجدان بیداری است که یاد می‌آورد و هشدار می‌دهد. و گفتار نشان ممیز شخصیت است، نشان خیر و شر، نشان ممیز وطن و ملت، و نشان شکوه منحصر به‌گونه انسان. زبان چنان تفکیک‌ناپذیر درون شخصیت، وطن، ملت، بشر و خود زندگی روییده است که گاه وسوسه می‌شویم تا از خود بپرسیم که آیا زبان بازتاب صِرف همین‌هاست یا کاملاً از تمام‌شان جداست؟ ــــ زبان خودِ بذری است که تمامی اینها از دل آن جوانه زده‌اند.»