کتاب ضد خاطرات

کتاب ضد خاطرات (Antimémoires) نوشته آندره مالرو، تجربه‌های او در میدان‌های هنر، جنگ و سیاست را به پرسشی درباره‌ی معنای زندگی پیوند می‌زند. نویسنده به‌ جای بازگویی پیوسته‌ی زندگی خصوصی، لحظه‌هایی را بازیابی می‌کند که انسان در برابر مرگ، تاریخ و دگرگونی تمدن‌ها قرار می‌گیرد. دیدارهای سیاسی، یاد دوستان و تأمل درباره‌ی آثار هنری، مسیر این جست‌وجو را شکل می‌دهند. ابوالحسن نجفی و رضا سیدحسینی مترجمان این کتاب‌اند و انتشارات خوارزمی آن را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب ضد خاطرات

کتاب ضد خاطرات حاصل بازاندیشی آندره مالرو در تجربه‌هایی است که زندگی او را به رویدادهای تاریخی و مسائل فرهنگی پیوند داده‌اند. سفر دریایی به خاور دور، فرصتی برای بازگشت به این تجربه‌ها فراهم می‌کند؛ اما نویسنده قصد ندارد سرگذشت خود را از کودکی تا بزرگسالی ردیف کند. مالرو از همان آغاز، اهمیت شرح امور خصوصی را زیر سؤال می‌برد. او انسان را تنها مجموعه‌ای از رازهای پنهان نمی‌داند و شناخت انسان را به گردآوری اطلاعات درباره‌ی زندگی شخصی محدود نمی‌کند. 

موضوع اصلی، رابطه‌ی انسان با جهانی است که جنگ، استعمار، انقلاب و تغییر شهرها چهره‌اش را دگرگون می‌کنند. مرگ در این میان صرفاً یک واقعه نیست؛ پرسشی است که ارزش عمل، رفاقت و آفرینش هنری را به آزمون می‌گذارد. فضای نوشته میان خاطره‌ی همراهان، توصیف مکان‌ها و بحث درباره‌ی سرنوشت حرکت می‌کند. گفت‌وگوها نیز تنها برای ثبت سخنان اشخاص نیامده‌اند؛ هر گفت‌وگو دریچه‌ای به مسئله‌ای بزرگ‌تر، از قدرت سیاسی تا نسبت فرهنگ‌ها، باز می‌کند. حضور مالرو در رویدادها به متن وجهی شخصی می‌دهد؛ با این‌ حال، توجه نویسنده اغلب از خودش به موقعیت انسان در تاریخ منتقل می‌شود.

کتاب ضد خاطرات ترتیب زمانی معمول را کنار می‌گذارد و تجربه‌ها را بر پایه‌ی پیوندهای فکری و تداعی‌های حافظه در کنار هم قرار می‌دهد. آندره مالرو بعضی صحنه‌های داستان‌های خود را نیز دوباره وارد این جست‌وجو کرده است و درباره‌ی ارتباط شخصیت‌ها با تجربه‌هایش توضیح می‌دهد. دیدار با چهره‌هایی مانند نهرو، مائو و دوگل، در کنار توجه به فرهنگ هند و هنر جهان، دامنه‌ی موضوعات را گسترش می‌دهد. بیان فشرده‌ی مالرو، بسیاری از ارتباط‌ها را به استنباط خواننده واگذار می‌کند.

خلاصه کتاب ضد خاطرات

مالرو در کتاب ضد خاطرات از بازگشت به گذشته برای سنجیدن رابطه‌ی انسان با مرگ و تاریخ استفاده می‌کند. خاطره‌ی گفت‌وگو با کشیشی که به اعتراف‌های مردم گوش می‌دهد، بحثی درباره‌ی رنج آدم‌ها و محدودیت شناخت آنان پیش می‌کشد. نویسنده سپس معنای خاطره‌نویسی، صداقت و افشای رازهای شخصی را بررسی می‌کند. او شرح جزئیات زندگی را به‌تنهایی برای شناخت انسان کافی نمی‌داند. 

تجربه‌ی جنگ، دگرگونی تمدن‌ها و مواجهه با آثار هنری، صورت‌های دیگر این شناخت‌اند. حافظه نیز نزد او بایگانی منظمی از رویدادها نیست؛ برخی لحظه‌ها ناگهان روشن می‌شوند و برخی باید دوباره ساخته شوند. مالرو از همین مسیر، پیوند تجربه‌های زیسته با صحنه‌های نوشته‌های پیشین خود را آشکار می‌کند. 

دغدغه‌ی محوری این کتاب، یافتن معنای زندگی در جهانی است که پاسخ‌های قطعی‌اش فرومی‌ریزند؛ جهانی که انسان در برابر ناشناخته‌هایش با عمل، هنر و پرسش واکنش نشان می‌دهد.

چرا باید کتاب ضد خاطرات را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب ضد خاطرات را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب تفاوت میان ثبت سرگذشت و اندیشیدن از خلال تجربه را روشن می‌کند.
• بحث درباره‌ی اعتراف و صداقت، امکان بررسی انتظارات رایج از خاطره‌نویسی را فراهم می‌کند.
• تأملات هنری، رابطه‌ی آفرینش اثر و مقابله با سرنوشت را پیش می‌کشند.
• گفت‌وگوهای سیاسی، تجربه‌ی حضور در تاریخ را کنار پرسش‌های فلسفی قرار می‌دهند.

خواندن کتاب ضد خاطرات را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب ضد خاطرات به گروه‌های زیر پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به خاطره‌نویسی که به شیوه‌های غیرزمانی بازسازی تجربه توجه دارند.
• خوانندگانی که درباره‌ی مرگ و معنای زندگی تأمل می‌کنند.
• علاقه‌مندان به پیوند هنر، فرهنگ و سیاست که از مطالعه‌ی متن‌های فشرده و تأمل‌برانگیز استقبال می‌کنند.

درباره آندره مالرو

آندره مالرو (André Malraux) (۱۹۰۱-۱۹۷۶)، نویسنده، نظریه‌پرداز هنر و دولتمرد فرانسوی بود. او در پاریس به دنیا آمد و در مدرسه‌ی زبان‌های شرقی به تحصیل پرداخت، اما دوره‌ی متوسطه را به پایان نرساند. با آغاز جنگ داخلی اسپانیا در دهه‌ی ۱۹۳۰، مالرو در قامت خلبان به صفوف جمهوری‌خواهان پیوست و در جریان جنگ جهانی دوم، ابتدا به‌عنوان راننده‌ی تانک در ارتش فرانسه خدمت کرد. او پس از اسارت به دست نیروهای آلمانی، موفق به فرار شد و به نیروهای مقاومت فرانسه پیوست، تا اینکه در سال ۱۹۴۴ به دست گشتاپو دستگیر شد و با یاری نیروهای مقاومت رهایی یافت.

مالرو پس از آزادسازی فرانسه وارد ساختار دولت موقت به رهبری شارل دوگل شد و مسئولیت وزارت اطلاع‌رسانی را بر عهده گرفت. او در فاصله‌ی سال‌های ۱۹۵۲ تا ۱۹۵۴ اثر سه‌جلدی خود، «موزه‌ی خیالی پیکرتراشی جهان»، را در حوزه‌ی زیباشناسی و نقد هنر منتشر کرد. با بازگشت دوگل به قدرت در سال ۱۹۵۸، مالرو به وزارت امور فرهنگی منصوب شد و در طول ده سال تصدی این مقام، اقدامات گسترده‌ای از جمله تأسیس «خانه‌های فرهنگ» در سراسر فرانسه و اجرای برنامه‌های مرمت بناهای تاریخی را سامان داد.

کارنامه‌ی ادبی مالرو با خلق رمان‌هایی چون «سرنوشت بشر» (برنده‌ی جایزه‌ی گنکور ۱۹۳۳)، «امید» و «وسوسه‌ی غرب» به ثبت رسیده است. او در طول حیات خود سفرهای پژوهشی متعددی به کشورهای آسیایی داشت و در میان تمدن‌های مشرق‌زمین، شیفتگی و توجه ویژه‌ای به تاریخ، هنر و معماری ایران، به‌ویژه شهر اصفهان، نشان داد.

درباره ابوالحسن نجفی و رضا سیدحسینی

ابوالحسن نجفی (۱۳۹۴-۱۳۰۸)، زبان‌شناس، مترجم، ویراستار و عضو پیوسته‌ی فرهنگستان زبان و ادب فارسی بود. او تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در اصفهان گذراند و سپس در دانشکده‌ی ادبیات دانشگاه تهران در رشته‌ی زبان و ادبیات فرانسه نزد استادانی چون پرویز ناتل خانلری و فاطمه سیاح به تحصیل پرداخت. نجفی پس از آن برای ادامه‌ی تحصیل راهی فرانسه شد و در دانشگاه سوربن زیر نظر زبان‌شناس نامدار فرانسوی، آندره مارتینه، در رشته‌ی زبان‌شناسی به پژوهش پرداخت. او پس از بازگشت به کشور، ابتدا به تدریس در دبیرستان‌ها و سپس دانشگاه اصفهان مشغول شد و از سال ۱۳۴۹ با سکونت در تهران، فعالیت‌های علمی و ویراستاری خود را در مؤسسه‌ی انتشارات فرانکلین پی گرفت.

بخش مهمی از حیات دانشگاهی و پژوهشی نجفی در دهه‌های بعد در مرکز نشر دانشگاهی، دانشگاه تهران و دانشگاه علامه طباطبایی سپری شد؛ جایی که او به آموزش وزن شعر فارسی، زبان‌شناسی کاربردی و فن ترجمه می‌پرداخت. مهم‌ترین دستاورد پژوهشی او در حوزه‌ی عروض، تدوین طبقه‌بندی نوینی بر پایه‌ی نظریه‌های زبان‌شناختی برای اوزان عروضی بود که با نام «دایره‌ی نجفی» شناخته می‌شود. از تألیفات مرجع و بنیادین او می‌توان به کتاب‌های «غلط ننویسیم» (فرهنگ دشواری‌های زبان فارسی)، «مبانی زبان‌شناسی و کاربرد آن در زبان فارسی»، «فرهنگ فارسی عامیانه»، «طبقه‌بندی وزن‌های شعر فارسی» و «اختیارات شاعری» اشاره کرد که نقشی اثرگذار در زبان‌شناسی معاصر و استانداردسازی ویرایش در ایران ایفا کردند.

کارنامه‌ی ترجمه‌ی نجفی نیز دربرگیرنده‌ی برخی از مهم‌ترین آثار ادبیات مدرن جهان است. از شاخص‌ترین ترجمه‌های او می‌توان به رمان چندجلدی «خانواده‌ی تیبو» اثر روژه مارتن دوگار، «شازده کوچولو» اثر آنتوان دو سنت اگزوپری، نمایش‌نامه‌های «شیطان و خدا» و «گوشه‌نشینان آلتونا» اثر ژان پل سارتر، «کالیگولا» اثر آلبر کامو، «شنبه و یکشنبه در کنار دریا» اثر روبر مرل، «ضدخاطرات» اثر آندره مالرو و رساله‌ی انسان‌شناختی «نژاد و تاریخ» اثر کلود لوی-استروس اشاره نمود.

رضا سیدحسینی (۱۳۸۸-۱۳۰۵)، نویسنده، مترجم، پژوهشگر و چهره‌ی ماندگار ادبیات و ترجمه‌ی ایران بود. او در اردبیل متولد شد و فعالیت‌های اولیه در حوزه‌ی ترجمه را با برگردان آثاری از زبان ترکی آغاز کرد. سیدحسینی پس از اتمام تحصیلات در مدرسه‌ی فنی پست و تلگراف تهران، دوره‌های تکمیلی ارتباطات و ادبیات را در پاریس و دانشگاه کالیفرنیای جنوبی گذراند و با تسلط بر زبان فرانسوی، دانش ادبی خود را در همنشینی و همکاری با چهره‌هایی چون پرویز ناتل خانلری، عبدالله توکل و پژمان بختیاری تعمیق بخشید. او در کنار اشتغال در سازمان مخابرات، سردبیری دوره‌هایی از مجله‌ی سخن را بر عهده داشت و در دانشکده‌های هنری به تدریس دروسی نظیر مبانی نقد، فلسفه‌ی هنر و ادبیات نمایشی پرداخت.

بزرگ‌ترین اثر تألیفی و مرجع سیدحسینی، کتاب دوجلدی «مکتب‌های ادبی» است که به‌ عنوان جامع‌ترین و دقیق‌ترین درس‌نامه‌ی فارسی در معرفی و تحلیل جریان‌ها و مکاتب فکری و ادبی غرب شناخته می‌شود و دهه‌ها متن اصلی تدریس در دانشگاه‌های کشور بوده است. او همچنین مدیریت علمی و سرپرستی تدوین مجموعه‌ی سترگ شش‌جلدی «فرهنگ آثار» را بر عهده داشت؛ دانشنامه‌ای مرجع که به معرفی مهم‌ترین آثار مکتوب تمدن بشری اختصاص دارد. سیدحسینی از نخستین ترجمه‌های موفق خود مانند «پیروزی فکر»، کارنامه‌ای پربار با برگردان ده‌ها رمان، نمایشنامه و جستار از نویسندگان نامدار جهانی از جمله آلبر کامو، آندره مالرو، آندره ژید، مارگریت دوراس، ماکسیم گورکی، جک لندن، یاشار کمال و ناظم حکمت به یادگار گذاشت.

کارنامه‌ی فرهنگی سیدحسینی به‌واسطه‌ی دقت زبانی، گزینش متون مبنایی و تربیت چند نسل از نویسندگان و مترجمان، جایگاهی یگانه دارد. او در سال ۱۳۸۰ در نخستین همایش چهره‌های ماندگار کشور تجلیل شد و در سال ۲۰۰۰ میلادی نیز از سوی وزارت فرهنگ فرانسه، نشان نخل آکادمیک را به پاس خدماتش در ترویج فرهنگ و ادبیات دریافت کرد.

بخشی از کتاب ضد خاطرات

«اینجا می‌خواهم هنر را بازیابم، و مرگ را.

کمتر اتفاق می‌افتد که کتاب خاطرات دربارهٔ برخورد نویسنده با دریافت‌هایی که بر او چیره می‌شوند یا مشی زندگی‌اش را تعیین می‌کنند چیزی بگوید. آندره ژید شرح می‌دهد که چگونه غلامباره‌بودن خود را کشف کرده است، اما شرح‌حال‌نویس او می‌کوشد تا برای ما شرح دهد که چگونه به هنرمندبودن خود پی برده است.

حال آنکه در ذهن من _و در ذهن بیشتر روشنفکران_ برخورد با دریافت‌ها همان‌قدر حضور دارد که برخورد با موجودات. من به‌عمد واژهٔ "برخورد" را به‌کار می‌برم، زیرا اندیشه بعداً پرورده می‌شود، بعداً رشد می‌کند.

بااین‌همه، باروری این دریافت‌ها را که سابقاً "الهام" نامیده می‌شدند بی‌درنگ حس می‌کنیم. و من در مصر به دریافت‌هایی برخورده‌ام که سالیان دراز اندیشه‌ام را دربارهٔ هنر سامان داده‌اند.

نخستین دریافت من از مشاهدهٔ ابوالهول حاصل شد.

ابوالهول هنوز کاملاً از زیر خاک بیرون نیامده بود.»