کتاب دموکراسی در امریکا (جلد دوم، دفتر اول)

حرف توکویل این است که انسان‌ها از دو طریق متفاوت به بردگی و بندگی کشیده می‌شوند: اولی علاقه به رفاه و آسایش است که آنان را از دخالت در امور سیاسی منع می‌کند؛ و دومی عشق سوزان به رفاه و خوشگذرانی است که ایشان را تبدیل می‌کند به وابستگان کوته‌نظرِ حکومت.

فلاسفهٔ سدهٔ هجدهم اصل معاینهٔ انفرادیِ کلیهٔ امور را عمومیت بخشیدند و گفتند که هر فردی الزام دارد به اینکه کلیهٔ اعتقادات خود را شخصاً در پرتو عقلِ انتقادی خویش تجزیه و تحلیل کند.

اگر دینی به صرافت بیفتد که حسِ رفاه‌طلبیِ مردم را خفه کند، سرانجام، خود قربانی آسایش‌خواهی آدمی خواهد شد. اگر دینی بخواهد فکر آدمیان را از آرزوی داشتن نَعَماتِ این جهان ریشه‌کن کند به این قصد که آنان را صرفاً به اندیشیدن به احوال دیگران وادارد، می‌توان پیش‌بینی کرد که فکر همین مردم از سیطرهٔ دین خواهد گریخت و دور از عوالم معنوی، انحصاراً‌درلذایذ مادیِ روزمره غرق خواهد شد.

آنکه وی در جلد دوم دموکراسی در امریکا و کتاب رژیم پیشین حقایقی را مطرح می‌کند که گاهی دلپذیر نیست. وقتی توکویل می‌گوید حکومت فرانسه مبتلا به بیماری مزمن ناتوانی در “اصلاح” خود است، طبیعی است که سخنِ گوارایی برای خوانندگان کتابش نیست. همچنین وقتی‌که توکویل می‌گوید، ادیان و مذاهب در کوره‌راه استغراق در صورتِ ظاهرِ مناسک و آداب گرفتار آمده‌اند، یا از انحطاط هنر و ادب و فلسفه در جهان مدرن صحبت می‌کند، واضح است که جماعت هنرمند و فیلسوف و دین‌فروش را آزرده‌خاطر می‌کند.

این نکته را هم در پایان متذکر بشویم که از نظرگاه توکویل جماعتِ کارمندِ دولت جماعتی است که اساساً نازایی و بی‌ثمری در کار را به رقابت ترجیح می‌دهد و شهروندان جوامع مدرن از فرودست گرفته تا فرادست، از فقیر گرفته تا غنی، غایت مطلوب و آرزوشان آن است که “به خرج دولت” زندگی راحت و بی‌دغدغه‌ای را سپری کنند. پس واضح است که با این‌گونه اعتقادات، توکویل نمی‌توانست همفکری و موافقتِ مواجب‌بگیرانِ

کسانی‌که آزادی عقل را همچون امر قدسی تلقی می‌کنند، و فقط از حاکم مستبد نفرت ندارند بلکه از نَفْسِ استبداد نیز بیزارند، ملزم به تفکرات عمیق در این فقره خواهند بود. از نظر شخص من، وقتی‌که دست حکومت را می‌بینم که بر گُرده‌ام سنگینی می‌کند، برایم اهمیتی ندارد که بدانم چه‌کسی مرا عذاب می‌دهد و از اینکه یک میلیون آدم، تعدادی پوزه‌بند نشانم بدهند تا دهان خودم را با آنها ببندم، میل و رغبتم به [آزادی] بیشتر نخواهد شد.

پس روش فلسفی سدهٔ هجدهم ساخت فرانسه نیست، ناشی از تأسیس و استقرار دموکراسی است و به همین جهت است که به این آسانی در تمام اروپا ریشه انداخت و در دگرگونیِ قیافهٔ آن بسیار مؤثر واقع شد. اینکه فرانسوی‌ها توانستند جهان را زیروزِبَر کنند و به‌هم بریزند به این‌جهت نیست که این ملّت اعتقادات قدیم خود را عوض کردند و خُلقیات سابق خود را تغییر دادند... اگر فرانسوی‌ها در این قضیه توفیق یافتند به این‌جهت بود که آنان برای اولین‌بار روشِ فلسفی‌ای ابداع کردند و آن را تعمیم بخشیدند که به کمک

آن می‌توانستند به سهولت، هرچه قدیمی و کلنگی به نظر می‌رسید بیرون بریزند و راه را به روی آنچه جدید است بگشایند.

تقریباً هیچ عمل انسانی وجود ندارد (هرقدر هم که عملِ بخصوصی فرض

شود) که ناشی از تصوّر کلّی انسان از خدا در رابطهٔ وی با بنی‌آدم و ماهیت روح انسان و تکالیف آدمیان نسبت به یکدیگر نباشد؛ و کاری هم نمی‌توان کرد در این‌جهت که این تصوّرات کلّی انسان‌ها، منبع مشترک کلیهٔ اموری نباشد که از آن ناشی می‌شوند. بنابراین، سخت به نفع انسان است که تصوّرات کاملاً روشنی در باب خدا، روح انسان، تکالیف کلّی آدمیان نسبت به خالق هستی و هم‌نوعان خود داشته باشد، چراکه شک کردن در این اصولِ اولیه، کلیهٔ اَعمال آنان را معروض تصادف و اتفاق می‌کند و به نوعی ایشان را به بی‌نظمی و ناتوانی محکوم می‌کند.