کتاب جیران در حرمسرای سلطان

کتاب جیران در حرمسرای سلطان نوشتهٔ امیربهروز قاسمی است. انتشارات خیزران این کتاب را روانهٔ بازار کرده است. این اثر حاوی شناخت‌نامهٔ تاریخی درباریان و نزدیکان ناصرالدین‌شاه قاجار است.

درباره کتاب جیران در حرمسرای سلطان

کتاب جیران در حرمسرای سلطان کوشیده است تا گوشه‌هایی از وقایع تاریخی مرتبط با سلطان ذوالقرنین، دربار، حرمسرا، وزرا و اطرافیانش از دل منابع تاریخی را گردآوری کند و در دسترس مشتاقان داستان‌های واقعی قرار دهد. این کتاب در ۴ فصل نوشته شده است که عنوان آن‌ها به‌ترتیب عبارت است از «زندگی و سلطنت ناصرالدین‌شاه»، «ماجرای جیران خاتون سوگلی سلطان»، «شخصیت‌های مهم مرتبط با دربار» و « اصطلاحات و عناوین مرتبط با دربار و حرمسرا».

خواندن کتاب جیران در حرمسرای سلطان را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

خواندن این کتاب را به دوستداران تاریخ ایران در دوران قاجار پیشنهاد می‌کنیم.

بخشی از کتاب جیران در حرمسرای سلطان

«"حرمسرا"

حَرَمسَرا، شبستان یا حرم مکانی برای زنان در یک خانوادهٔ مسلمان است. نهادهای مشابه در دیگر تمدن‌های مدیترانه و خاورمیانه، به‌ویژه در میان خانواده‌های سلطنتی و طبقات بالا، رایج بوده‌است. در این نهادها، حرم‌سرا مکانی در قصر بود که زنان و کنیزهای شاه، سلطان یا خلیفه در آن زندگی می‌کردند.

- "شبستآن‌های ایران"

شبستان در دربار پادشاهان ایران از دوران هخامنشیان تا پایان دوره قاجار کمابیش متداول بوده‌است به صورتی که تا پایان دوره قاجار رایج بود. رضاشاه تنها پادشاهی بود که بدون هیچ شرطی حرمسرا را تعطیل کرد و حرمسرا نداشت. پلوتارک به تشریح حرمسرای اردشیر دوم شاه هخامنشی پرداخته و می‌گوید خواجگان حرمسرا در آن زمان دارای قدرت فراوان بوده‌اند. از حرمسرای پادشاهان اشکانی و ساسانی اطلاعات دقیقتری در دست است که از جمله می‌توان به حرمسرای خسرو پرویز شاه ساسانی که در آن بیش از هزار زن زیبا و دلربا از سراسر جهان در آن بوده‌اند، اشاره کرد؛ که زیباترین زن جهان یعنی شیرین همسر موردعلاقه خسرو پرویز هم در آن جا بوده‌است که او را با زیبایی فوق‌العاده و بی حد و مرز خیره کننده که در هیچ جای تاریخ و جهان چون او نبوده‌است ذکر کرده‌اند. در دوران پس از اسلام، حرمسرا به عالی‌منصبان محدود نماند و حتی برخی مردم عادی نیز اقدام به ازدواج با چند زن به صورت دائم و موقت نمودند. این سنت در دوران صفوی به اوج رسید و شاه عباس کبیر دارای حرمسرای بزرگی بود و هر از چندی دختران زیبا را در هشت‌بهشت جمع می‌کردند تا شاه، زنان جدید خود را از میان آن‌ها انتخاب کند.

این سنت تا دوران محمدعلی‌شاه قاجار در ایران ادامه داشت. خود محمدعلی‌شاه پس از ازدواج با دخترعموی خود، ملکه جهان، دیگر ازدواج نکرد و، طبق شرط ملکه جهان، همسر صیغه‌ای خود را نیز طلاق داد. اما جد او، فتحعلی‌شاه قاجار، به قولی صد همسر داشت و برای اینکه بین آمیزش با همسرانش فاصله زمانی زیادی نیفتد از وسیله‌ای استفاده می‌کرد که استفاده از آن بعداً در حرمسرای ناصرالدین شاه، که ۸۴ زن داشت، هم استفاده می‌شد و به همین دلیل به سرسره ناصرالدین شاه شهرت یافت. بسیاری از صاحب‌نظران پرداختن بیش از حد پادشاهان ایرانی به زنان و خوشگذرانی را یکی از عوامل مهم عقب ماندگی ایران می‌دانند.

"خواجه‌های حرمسرا"

در ابتدا خواجه به معنای بزرگ، سرور، آقا و کدخدا استفاده می‌شد. از آنجایی که کسی که به مراقبت حرمسرای شاهان گماشته می‌شد، در واقع بزرگ و نیز سرپرست حرمسرا بود، به آن خواجهٔ حرم می‌گفتند. اما به مرور زمان نیز شاهان که نگران دفاع از ناموس و حفظ امنیت حرمسرای خویش بودند، برای سرپرستی حرمسرای خود از مردان اخته استفاده می‌کردند و از همین روی اخته بودن هم به معانی خواجه اضافه شد.

در میان خدمتکاران، خواجه‌ها نسبت به بقیه افراد نفوذپذیری بیشتری داشتند. با آنکه زنان حرمسرا در فضایی بسته زندگی می‌کردند، اما گاه با اِعمال نفوذ یا توطئه‌هایشان و همکاری خواجه‌ها توانستند موفق به برکناری پادشاهی شوند.

مردم در شهرهای بزرگ، در زمان قاجار، مخصوصا در تهران، برای ورود به دربار، حرمسرای شاه و شاهزادگان و سایر بزرگان در قالب غلام و خواجه و کنیز درمی‌آمدند. برای هر دختر شاه به محض تولد، یک دده (پرستار) و یک خواجه در نظر گرفته می‌شد تا او را بزرگ کرده و کمکش کنند. خیلی‌ها، مخصوصا آن‌هایی که به دنبال جلب توجه شاه و سایر مردان قدرتمند بودند، برای به دست آوردن موقعیت بهتر و قدرتمندتر شدن، هرجا زنی زیبا می دیدند مهم نبود که چه شرایطی دارد، او را به خواجه حرمسرا معرفی می‌کردند تا وارد دربار شود.»