کتاب شکسپیر در شوروی

کتاب «شکسپیر در شوروی» نوشتهٔ «الکساندر نیکولیوکین» و ترجمه محمد حفاظی توسط انتشارات نگاه منتشر شده است. این کتاب در سه بخش مجموعه مقالاتی که بزرگان ادبیات شوروی درباره آثار شکسپیر در تئاتر، ادبیات و سینما نوشته‌اند را گردآوری کرده است.

بخش نخست تحت عنوان «شکسپیر درادبیات» شامل مقالاتی است از «الکساندر بلوک»: لیرشاه شکسپیر، «آناتولی لونا چارسکی»:بیکن و نمایشنامه‌های شکسپیر، «ایوان آسیونف»: مسئله چیست؟، «آلکساندر اسمیرف»:شکسپیر، رنسانس و دوره باروک و «میخائیل موروزوف»:پویایی شخصیت‌های شکسپیر.

بخش دوم تحت عنوان «شکسپیر و تئاتر» مقالاتی دارد، از «کنسانتین استانیسلاوسکی»: از هملت می‌گوید، «الکساندر استوژف»: از اتللو می‌گوید، «آلکسی پوپف»: شکسپیر و تئاتر و« گالینا اولانوا»: ژولیت من.

در بخش آخر که «شکسپیر و سینما» نام دارد، مقالاتی از «اینو کنتی اسموکتونوسکی»: شکسپیر در زندگی من و «گریگوری کوزینتسف» : لیرشاه، منتشر شده است.

درباره کتاب شکسپیر در شوروی

 علاقهٔ ادبا، نویسندگان و حتی مردم عادی به شکسپیر در اتحاد جماهیر شوروی بسیار قابل توجه است. به‌رغم اینکه ادبیات شوروی مزین به نام بزرگانی چون داستایفسکی، پوشکین، لئو تولستوی و دیگران است که آوازه جهانی دارند؛ همچنان شکسپیر و آثارش مورد توجه مردم این کشور، از هر قشر و طبقه اجتماعی است. آنچه در مقدمهٔ این کتاب آمده، به گویاترین شکل این علاقه را وصف و اثبات کرده است:

« هرچه دلخواهتان است بگویید، «داده ها»، اما، بسی باورکردنی است. از انقلاب اکتبر بیش از پنج میلیون نسخه از آثار شکسپیر به 28 زبان اقوام گوناگون اتحاد جماهیر شوروی ]ترجمه و[ منتشر شده است. تنها بین سال های 1945 تا 1957 صحنۀ تئاترهای شوروی 300اجرا از نمایشنامه های شکسپیر را به خود دیده اند. کتاب «شکسپیر» _ از مجموعۀ «زندگی برجستگان» در دو جلد نوشتۀ موروزف_ در 100هزار نسخه منتشر شد و خیلی زود به فروش رفت. آثار شکسپیر در چهار جلد به زبان انگلیسی، به کوشش اس دیناموف تفسیر، تدوین و در 1937 در 100هزار نسخه منتشر شد و تا 1939 تمامی نسخه ها به فروش رفت که به لحاظ کتاب شناختی اتفاقی است نادر. مجموعۀ کارهای شکسپیر در هشت جلد به زبان روسی در 225000 نسخه توسط ایسکوستوو انتشار یافت و همۀ نسخه ها از طریق حق اشتراک (آبونمان) فروخته شد. سونات های شکسپیر، به علت ترجمه شان توسط ساموئل یاکوولویچ مارشاک فقید، هر زمان که چاپ و منتشر می شد چون آب در شن نایاب می شدند. یک روز صبح اول وقت قفسه های یک کتاب فروشی را زیر و رو کردم و وقتی سونات ها را نیافتم و از اینکه به این زودی تمام شده بودند غرولند سر دادم، فروشنده زن جوان برآشفته سویم چرخید و گفت «پس چی؟ خب شکسپیره دیگه!» باید چهره اش را می دیدید. از سویی آکنده از تحقیر خریداران مزاحم و از سوی دیگر سرشار از درک اهمیت سونات های شکسپیر؛ آثاری که مردم مسکو سراسر شهر را زیر پا می گذاشتند تا به محض باز شدن کتاب فروشی ها خریداری کنند. شکوه این بزرگ مرد انگلیسی از درون چشمان آن زن جوان کتاب فروش __ بسیار آگاه به ارزش واقعی ویلیام شکسپیر __ بر من تابیدن گرفت.

کتاب شکسپیر در شوروی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

دوست‌داران آثار شکسپیر از مطالعهٔ این کتاب لذت خواهند برد. اگر این افراد به ادبیات و بزرگان روسیه نیز علاقه‌مند باشند، لذتشان دوچندان خواهد شد!

بخشی از کتاب شکسپیر در شوروی

بدیهی است در هر کشوری که دارای پیشینهٔ ادبی و تئاتری شکسپیریِ متعلق به خود است روند درکِ عمومی از شکسپیر پیوند تنگاتنگی دارد با تاریخ تئاتر و با پژوهش‌ها و کشفیات کارگردانان و بازیگران برجستهٔ آن. در اتحاد جماهیر شوروی این رابطهٔ بین دیدگاه‌های ادبی و تئاتری (دربارهٔ) شکسپیر، به‌ویژه و خوشبختانه، در تئاتر و دیرتر در سینما نیز وجود دارد. شکسپیر سازهٔ اساسی هنر روزانهٔ ما شده است تا حدّی که گویی نقشی دارد در آن فرایندهای اجتماعی‌ای که جامعهٔ ما را مشخص و توصیف می‌کنند. البته شاید بتوان همین نکته را دربارهٔ شماری از نمایشنامه‌نویسان گذشته نیز، که آثارشان همواره در رپرتوار تئاترهای شوروی اجرا می‌شود، بیان داشت. بااین‌حال، این موضوع بیش از و پیش از همه و در بالاترین حد در مورد نمایشنامه‌نویس بزرگ، شکسپیر، صدق می‌کند که ما در ۱۹۶۴ چهارصدمین زادروزش را جشن گرفتیم. هنر شکسپیر __ سرشار از روح، شور و نشاطِ دورهٔ انقلابِ بزرگ رنسانس __ با مردم شوروی ارتباطی مستقیم برقرار می‌کند؛ با نسلی که توفنده به کاخ زمستانی تزار یورش برد و در طول جنگ داخلی با زور اسلحه از جمهوری نوپای شوروی دفاع کرد؛ و با معاصرین امروزمان _ معماران کمونیزم نیز.

شهرت شکسپیر در شوروی طبعاً بیشتر به‌علت علاقهٔ روزافزون مردم به کتاب‌های او بوده است. اجرای نمایشنامه‌های او در تئاترهای چندملیّتی شوروی ناگزیر منجر به افزایش مستمرِ شکسپیرشناسان این کشور چندزبانی شده و همواره بر شمار خوانندگان و تماشاگران شیفتهٔ شکسپیر افزوده می‌شود. به طور مثال، با همکاری مترجمان، شکسپیرشناسان و دست‌اندرکاران تئاتر در سال‌های اخیر امکان برگزاری جشنوارهٔ شکسپیر در اورجونیکیدزه۱۸ فراهم آمد که در آن در طول یک هفته پنج نمایشنامه از او به زبان اوسِتیایی۱۹ اجرا شد.

«شناختِ» شکسپیر در اتحاد جماهیر شوروی در رابطهٔ نزدیک با پیشرفت هنر «تئاتر» و «ترجمه» گسترش یافته ا ست. این سه گرایش اصلی که در درک شکسپیر __ و درکِ هنر بازیگران، کارگردانان، طراحان صحنه، مترجمان، صاحب‌نظران و منتقدانمان __ کمکمان می‌کنند، تنگاتنگ در همدیگر تنیده شده‌اند.

هم از این‌رو است که در این مجموعهٔ مقالات کوشیده‌ایم نمونهٔ گزیده‌ای از شکسپیرشناسان شوروی شامل آثاری از شاعران، اندیشه‌ورزان، کارگردانان و بازیگران فراهم آوریم.