کتاب تداوم هویت ایرانی

کتاب تداوم هویت ایرانی نوشتهٔ فرشته داوران و ترجمهٔ مسعود تقی آبادی است. انتشارات مروارید این کتاب را منتشر کرده است. نویسنده در این اثر از تاب‌آوری یک میراث فرهنگی سخن گفته است.

درباره کتاب تداوم هویت ایرانی

کتاب تداوم هویت ایرانی در شش فصل نگاشته و در باب تاب‌آوری یک میراث فرهنگی است. در فصل اول، «ایرانیان باستان»، خلاصه‌ای مختصر از تاریخ ایران، از نخستین دوره‌های باستان‌شناسی تا فتح ایران به‌دست اسکندر مقدونی ارائه می‌شود. فصل دوم با عنوان «ایرانیان میانه» به‌تفصیل به وقایع سیاسی ایران از زمان سقوط هخامنشیان تا پایان امپراتوری ساسانیان می‌پردازد. فصل سوم به «ادیان ایرانی» پیش‌ازاسلام، و به‌ویژه متون، اصول و خدایان آیین ایرانی باستان پیش از زرتشت، دوران خود زرتشت، دوران مانی و مزدک می‌پردازد. پیوند هر یک از این سنت‌های دینی، باورهایی هستند که فرهنگ ایرانی را بازتاب می‌دهند و به‌ویژه برای هویت ایرانی، آیین زرتشتی مهم است که ویژگی‌های خاصی از آن تا به امروز در فرهنگ مدرن ایران باقی مانده است. هرگونه مطالعه در مورد ادیان ایرانی قبل از اسلام باید از ریشهٔ پیروان آن‌ها شروع شود. فصل چهارم به بررسی ادبیات فارسی میانه به‌طور عام و متون اندرز به‌طور خاص می‌پردازد. فصل پنجم «دوران اسلامی ایرانی» به بررسی پیامدهای فرهنگی فتح اسلامی ایران می‌پردازد. فصل ششم، این اثر را با ارزیابی ادبیات فارسی در اوایل دوران اسلامی و به‌ویژه ژانر پند و اندرز ادب تکمیل می‌کند. شش مجموعۀ مهم پند در تلاش برای نشان دادن ویژگی‌های ماندگار فرهنگ ایرانی تحلیل خواهد شد که ابتدا در ژانر اندرز و سپس در ژانر ادب است و بیشتر الهام‌گرفته از ایران باستان است. تفاوت‌های بارز بین ژانرها نیز مورد توجه قرار خواهد گرفت، اگرچه مسئلهٔ اصلی این تحقیق نیستند. درحالی‌که اندرز منحصراً بر اساس اخلاق ایرانی بنا شده است، ژانر ادب هویتی دوگانه دارد که هم سنت ایرانی و هم سنت اسلامی را نشان می‌دهد. تفاوت‌هایشان هرچه باشد، رابطهٔ تنگاتنگ میان ژانر اندرز و ادب درنهایت امکان حفظ حداقل برخی از قوانین اخلاقی پیش‌ازاسلام را فراهم کرد. نویسنده در این کتاب یک خوانش جدید، یک خوانش ایرانی، از مطالب قدیمی ارائه داده است که اغلب به قلم محققان با زمینه‌های فرهنگی دیگر مورد بحث قرار گرفته است.

خواندن کتاب تداوم هویت ایرانی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

این کتاب را به دوستداران جامعه‌شناسی و باستان‌شناسی و علاقه‌مندان به تاریخ ادبیات فارسی پیشنهاد می‌کنیم.

بخشی از کتاب تداوم هویت ایرانی

«زبان گفتاری و نوشتاری [ایران] در طول سال‌ها چندین بار تغییر کرد و پیامد عملی آن برای یادگیری مدرن این است که تعداد کمی از محققان قادر به مطالعهٔ مداوم تاریخ کشور از یک دورهٔ زبان‌شناسی به دوره‌های دیگر هستند. کمتر متخصصی وجود دارد که هم از ایران قبل از اسلام و هم از ایران اسلامی شناخت خوبی داشته باشد.

دلیل دیگر برای این تقسیم ناگهانی تاریخ ایرانی، در ماهیت اسلام به‌مثابه یک دین نهفته است، دینی که با دستورهای دقیق خود پیرامون رفتار و کردار صحیح انسانْ درونِ فرهنگ نفوذ کرد. مانند دین زرتشتی اما برخلاف مسیحیت، اسلام آموزه‌های عملی بسیاری دارد. هنگامی که ایرانیان به اسلام گرویدند، خیلی بیشتر از فقط یک دین تغییر کردند: آن‌ها مجبور بودند «آداب، مناسک و قوانین جدیدی را اتخاذ کنند و شیوهٔ جدیدی از زندگی را در نظر بگیرند... [از آن‌جایی که] اسلام برای همهٔ جزئیات زندگی قانون وضع می‌کند». به قول عبدالحسین زرین‌کوب. دین پیشِ‌رو همچنین زبان عربی را به‌عنوان زبان میانجی جدید معرفی کرد و خط عربی جایگزین الفبای پهلوی شد. پس از استقرار اسلام و زبان عربی، با توجه به این واقعیت که رد اسلام توسط پیروان آن قابل قبول نیست و از آن‌جایی که در اسلام گرویدن مسلمان به دین دیگر با مجازات اعدام همراه بود، احتمال اندکی برای بازگشت مجدد به معیارهای قدیمی وجود داشت.

در بررسی تداوم و گسست هویت ایرانی تا حد زیادی به تحقیقات محمد محمدی و دیگران اتکا کرده‌ام؛ اما این نویسندگان هم گسست و هم تداوم را بررسی می‌کنند، درحالی‌که تمرکز من در این‌جا فقط بر تداوم است. به‌نظر من هجوم اسلام، گسست آشکاری با گذشته بود، زیرا ایرانیان را واداشت تا از دین دیرینهٔ زرتشتی خود دست بکشند. این‌که چنین رویداد مهمی باعث گسست در ماهیت هویت ایرانی می‌شود، به‌سختی قابل رد است. استدلال‌های ارائه‌شدۀ محمدی و دیگران ظاهراً به این مهم بستگی دارد که آیا تداوم چنین هویت شکسته‌ای قابل درک بود یا نه. بنابراین، فصل بعدی به چگونگی حفظ هویت ایرانی خاص ایرانیان در مواجهه با فتح اسلامی و تأثیرات فرهنگ عرب می‌پردازد. همان‌طور که آر. فرای می‌گوید:

مفهوم سرزمین ایران از طریق فتوحات اعراب تا قرن شانزدهم ادامه یافت، جایی که دولت ملی صفویان تحت حمایت مذهب دولتی شیعه، از بسیاری جهات، دولت ساسانی ایران پیش از اسلام را بازسازی کرد. تداوم سنت‌های باستانی ایران تا به امروز چشمگیر است. به‌عنوان مثال، روز اصلی جشن ایرانیان امروز یک عید اسلامی نیست، بلکه نوروز باستانی است.»