کتاب منتهی الادراک فی تقاسیم الافلاک

منتهی الادراک فی تقاسیم الأفلاک (فارسی- عربی) تألیف ابومحمّد عبدالجبار خَرَقی (۴۷۷ق. تا ۵۵۳ق.)، نخستین رسالۀ جامع در هیئت بطلمیوسی است که در مجموعه متون و پژوهشهایی در تاریخ علم  نشر میراث مکتوب به دبیری حسین معصومی همدانی منتشر شده است. حنیف قلندری، تصحیح، ترجمه و پژوهش این اثر را به عهده داشته است.

مؤسسه پژوهشی میراث مكتوب در سال ۱۳۷۲ ش به قصد حمایت از كوشش‌های محققان و مصححان و احیا و انتشار مهمترین آثار مكتوب فرهنگ و تمدن اسلامی و ایرانی با نام «دفتر نشر میراث مكتوب» و با كمك وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی تأسیس شد. پس از یک دهه فعالیت، مؤسسه نخست به «مركز نشر میراث مكتوب» و سپس در سال ۱۳۸۴ ش با دریافت مجوز چهار گروه پژوهشی از وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، به «مؤسسه پژوهشی میراث مكتوب» تغییر نام داد و علاوه بر كار نشر به كار پژوهشی نیز رو آورد.

فعالیت‌های موسسه میراث مکتوب بر تصحیح نسخه‌های خطی فارسی و عربی و تحقیق در متون، پژوهشهای متن شناسی، نسخه‌شناسی و فهرست‌نویسی، میراث‌های مشترک ایران و حوزة ایران فرهنگی، و تاریخ علم متمركز است.

میراث مكتوب آثار خود را در چند عنوان اصلی و بر اساس موضوع منتشر می كند. در حوزه متون كهن، منشورات مؤسسه به ۱۶ موضوع اصلی تقسیم می شود، از جمله زبان و ادبیات فارسی، علوم و معارف اسلامی، علوم و فنون، تاریخ و جغرافیا، متن‌شناسی، فهرست نسخه‌های خطی، نسخه‌برگردان، رسائل، ارج نامه‌ها، همایش ها و نكوداشت ها و ....

بخش اصلی این آثار به متون فارسی اختصاص دارد. بسیاری از این متون كه در سلسله­ ای غیر از زبان و ادبیات فارسی نیز منتشر شده اند، به عنوان یك متن كهن فارسی نیز دارای اهمیت بسیارند.

جدای از این آثار ، میراث مكتوب مجموعه‌ای با عنوان «كارنامۀ دانشوران اسلام و ایران» به چاپ می‌رساند. در این مجموعه متون كهن به قصد استفادۀ جوانان یا كسانی كه دانش استفاده از اصل متون كهن را ندارند، تلخیص، ساده‌نویسی و بازنویسی می شود

میراث مكتوب همچنین سه نشریه منتشر می‌كند:

«آینه میراث» كه دوفصلنامه است و هر شش ماه یكبار منتشر می شود و «ویژه کتابشناسی، نقد کتاب و اطلاع رسانی در حوزۀ متون» است. «گزارش میراث» كه فصلنامه است و به پژوهشهای «حوزۀ نقد و تصحیح متون نسخه شناسی و ایران شناسی» اختصاص دارد و میراث علمی ایران و اسلام که دوفصلنامه است و به «تاریخ علوم و فناوری دورۀ اسلامی» اختصاص دارد

افزون بر این، موسسه میراث مكتوب تا کنون نشست‌های نقد و بررسی متعددی دربارۀ مباحث متن پژوهی و متون كهنِ منتشر شده در مؤسسه با حضور استادان و صاحب نظران برگزار كرده است. همچنین همایش‌هایی را در حوزه ‌های مختلف ادبی و فرهنگی و پژوهشی برگزار یا در برگزاری آنها مشارکت كرده است.

 درباره کتاب منتهی الادراک فی تقاسیم الأفلاک

محققان تاریخ علم دسته‌ای از آثار نجومی دوره اسلامی را با این وجه تشابه که هدف از نوشتن آنها عرضۀ تصویر کلی از جهان اطراف، شامل آسمان و زمین، بوده است، آثار هیئت خوانده‌اند. این عنوان را برای کتاب‌هایی از این دست در کتاب‌های طبقه‌بندی علوم دورۀ اسلامی نیز می‌توان یافت. هر چند منبع اصلی این دست آثارْ کتاب الاقتصاص فی أحوال الکواکب (Planetary Hypotheses) بطلمیوس است اما می‌توان گفت که ترتیب مطالب و محتوای این آثار به مرور در دورۀ اسلامی تدوین شده است.

به‌درستی نمی‌توان زمان آغاز نوشتن چنین آثاری را تعیین کرد اما وجود آثاری با ساختار مشابه با آثار کلاسیک هیئت -که عمدتاً در سدۀ هفتم هجری نوشته شده‌اند- در سدۀ ششم هجری محققان را بر آن داشته است که آغاز این نگارش‌ها را سدۀ ششم بدانند. در این میان منتهی الإدراک فی درایة الأفلاک نوشتۀ عبدالجبار خرقی که احتمالاً در حدود سال‌ها ۵۲۶/۵۲۷ قمری نوشته شده است نخستین نمونه از یک اثر جامع هیئت است.

مؤلف در دیباچۀ کتاب به متقدمانی که اثر خود را بر پایۀ مطالب آنها نوشته است اشاره می‌کند و می‌گوید که بنا دارد بخش‌هایی را به قالب چنین اثری اضافه کند. کتاب خرقی در سه مقاله تنظیم شده است و می‌توان ردپای نظام تقسیم فصول او را در آثار مشهورتر بعدی دید. ضمناً نویسندگان آثار بعدیِ هیئت حتماً در کتاب‌های خود به خرقی اشاره کرده‌اند.

در این طرح منتهی الادراک بر اساس پنج نسخۀ موجود شناخته شدۀ آن تصحیح شده است و به همراه مقدمه‌ای در شرح حال مؤلف و جایگاه کتاب در میان آثار هیئت منتشر شده است.

خواندن کتاب منتهی الادراک را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

 پژوهشگران و علاقه‌مندان عرصه تاریخ علم مخاطبان این کتاب‌اند.