کتاب سه سال در دربار ایران

«سه سال در دربار ایران» دربردارنده خاطرات دکتر ژوانس فووریه (ژرار فوریه)(۱۸۹۵-۱۸۴۲)، پزشک فرانسوی ناصرالدین شاه قاجار است. این کتاب می‌تواند تصویری از دربار ناصرالدین شاه قاجار، از دید یک پزشک اروپایی باشد. کتاب فووریه علاوه بر شرح خاطرات سفر یک اروپایی به ایران، به لحاظ توصیف مکان‌های تاریخی و بیان موقعیت جغرافیایی مناطق و شرح و بسط مسایل اجتماعی از دیدگاه‌های عرفی و مذهبی و بیان وضعیت مردم ایران در عهد ناصری حائزاهمیت بسیار است. دیدن وضعیت اسفبار نقاط مختلف ایران و ایرانیان در عصر ناصری، فووریه را به تأسف واداشته و او در جای جای خاطرات خود به این مسأله اشاره کرده است. چنان‌که در ابتدای ورود به ایران در گذر از تبریز که پایتخت دوم ایران و مقرّ ولیعهد بوده، به اوضاع نابسامان شهر تبریز و نیز وفور گدایان در این شهر اشاره می‌کند. همچنین فووریه در توصیف وضعیت اسفبار اقتصادی ایرانیان که با وطن‌فروشی دولتیان تغذیه می‌شد، به کوته‌نگری و برداشت‌های سطحی مردم از مسایل، دورویی‌ها و دودوزه بازی‌های رجال درباری در کسب مقامات و سرکیسه کردن بیشتر رعیت و دیگر بدبختی‌ها اشاره کرده است. او دو عامل عمده‌ی عقب‌ماندگی مردم ایران را فروش امتیازات و حراج مقام و منصب ذکر کرده است. گویا در عصر ناصری کسب مقام در گرو لیاقت‌های فردی نبود، بلکه داشتن مقام و منصب در گرو میزان پولی بود که به شاهنشاه پیشکش می‌شد. از دیگر نکات قابل توجه کتاب ترسیم تصویر شخصیت‌های دوره‌ی ناصرالدین‌شاه توسط نویسنده است. فووریه با معرفی شخصیت‌هایی چون محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه که جزو فهیم‌ترین افراد عصر قاجار به‌شمار می‌رفت، نقاط ضعف دربار را نشان داده است. نقش طبقه‌ی روحانیت در جامعه‌ی عصر قاجار، وضعیت حرمسرا و نفوذ زنانی چون امینه اقدس در دربار که تمام توجه شاه را به برادرزاده‌اش ملیجک معطوف داشته بود، نیز از جمله مطالبی است که در کتاب به تفصیل آمده است.