کتاب سه سال در دربار ایران

ایران کشوری است که با وجود بروز افکار جدید آداب و عادات مردم آن چنان ثابت و لایتغیر مانده که می‌توان آن‌ها را عین همان عادات و آداب اجداد ایشان دانست بلکه شاید اولاد ایشان نیز از آنها دست برندارند

اما بدبختنه در این مملکت هر وقت که بین حفظ صحت و امری مذهبی معارضه پیش آید همیشه غلبه با دین است.

یک نفر اروپایی اگر میوه دوست بدارد در ایران می‌تواند به حد کمال کیف ببرد زیرا که انواع بسیار عالی از آن‌ها را در اینجا می‌یابد. کباب‌های این‌جا به قدری لذیذ و اعلی است که در صورت اسراف انسان را به تدریج از گوسفند و مرغ زده می‌کند به برنج نیز تدریجا عادت پیدا می‌شود لیکن عادت کردن به نان برای اروپایی قدری مشکل است.

ایران کشوری است که با وجود بروز افکار جدید آداب و عادات مردم آن چنان ثابت و لایتغیر مانده که می‌توان آن‌ها را عین همان عادات و آداب اجداد ایشان دانست بلکه شاید اولاد ایشان نیز از آنها دست برندارند.

آخوند و سید از هر طرف می‌رسند و جا می‌گیرند. محال است که این جماعت چنین فرصت پر غنیمتی را از دست بدهند، این است که بی باروبنه و زاد و راحله فقط با یک اسب وارد می‌شوند. این جماعت پیش خود چنین تصور می‌کنند که حمل این همه بار سنگین چه لازم مگر نه این است که هر کس از تهیه بساط زندگی این طایفه سر بپیچد مسلمان نیست؟

می‌گویند که سلسله جنبان این نهضت مخالف، روحانیون‌اند و کسی که به ایشان دستور این کار را داده رییس روحانیون کربلاست. این امر تعجبی ندارد زیرا که کمتر فرصتی بهتر از این برای علمداری از نهضتی عمومی به‌دست روحانیون خواهد افتاد. آیا انگشت دولت روسیه در این کار مداخله ندارد؟

در سال ۱۲۷۵ موقتی که اردوی شاه در منزل حوض سلطان بود و یحیی خان در جلوی چادر شاه قراول می‌داد و دستور داشت که احدی نگذارد به چادر داخل شود، حاجی مبارک خواجه سرا خواست به زور داخل چادر سلطنتی قدم گذارد و یحیی خان مانع شد. حاجی مبارک قمه خود را کشید و چنان ضربتی به صورت یحیی خان زد که بینی او را شکافت. شاه از این سرو صدا از چادر بیرون جست بر جریان قضیه اطلاع یافت امر داد تا فی المجلس گردن حاجی مبارک را زدند و تمام دارایی او را به یحیی خان بخشید.

ایران کشوری است که با وجود بروز افکار جدید آداب و عادات مردم آن چنان ثابت و لایتغیر مانده که می‌توان آن‌ها را عین همان

ایران کشوری است که با وجود بروز افکار جدید آداب و عادات مردم آن چنان ثابت و لایتغیر مانده که می‌توان آن‌ها را عین همان عادات و آداب اجداد ایشان دانست بلکه شاید اولاد ایشان نیز از آنها دست برندارند.

تمام مقصود ایشان این بود که تا می‌توانند از معالجات من جلوگیری کنند به امید آن که از تربت و دواهای ایشان اثری ظاهر شود و افتخار معالجه شاه و استفاده‌هایی که از آن منظور است نصیب ایشان شود نه نصیب من.

مسلمینی که قبل از ادای هر نماز خود را شرعا به ساختن وضو مکلف می‌دانند هر آب جاری را نیز برای آشامیدن صالح می‌دانند به همین نظر آب نهرها را باوجود اینکه آلوده شده است می‌آشامند. آیا در مملکتی که آب تا این درجه قیمتی و کم یاب است بهتر نیست که مردم را به نیالودن آن چه جاری باشد چه غیر جاری مجبور کنند؟

شاه بعد از آنکه نقاشی مجموعه مرا از خرابه‌های سلطانیه دید گفت که امر به تعمیر آن خواهد داد سپس چنین اظهار نظر کرد که انشاءالله دو سال دیگر خودم به اینجا می‌آیم و صورت تعمیر شده آن را نقاشی می‌کنم، باز خوب بود که شاه احتیاطا انشاءالله گفت زیرا که گنبد هیچ وقت تعمیر نشد

تجارتخانه زیگلر که مرکز آن در منچستر است و شعبه‌ای نیز در تهران دارد بیشتر قالی‌های خود را از سلطان آباد می‌خرد بلکه باید گفت که تجارتخانه مزبور مشتری تمام قالی‌هایی است که در سلطان‌آباد بافته می‌شود و همه کارگران به خرج آن کار می‌کنند. نمایده آن تجارتخانه این ایام مشغول ساختن بنای عظیمی است به این قصد که در آنجا مدرسه‌ای جهت نساجی مطابق اصول جدید درست کند.

شاه با اینکه طبعا مستبد است باز با کسانی که مطمئن باشد که به او نصایح درست می‌دهد مشورت می‌کند. امروز حاجی محمد حسن امین دارلضرب را به حضور خواست تا رأی او را که سمت ریاست تجار را نیز دارد در باب تأثیری که انحصار دخانیات در تجارت ایران خواهد داشت بپرسد. حاجی محمد حسن که شخصی درست است لابد مضار این کار را به شاه گفته ولی البته رعایت احتیاطی را که هر ایرانی در گفتن حقیقت دارد از دست نداده است.

اعطای امتیاز بانک و استخراج معادن به انگلیس‌ها یعنی به بانک رویتر برایزمامداران عالی مقام مملکتی و نزدیکان ایشان موجب جلب منافعی عظیم شده مثلاً دو نفر از آنها رشوه‌ای در حدود یک میلیون و بعضی دیگر رشوه‌های چند صد هزار فرنگی گرفته‌اند.

تمام اضطراب اعتماد‌السلطنه از همین بابت است که مبادا به پول موعود نرسد والا چیزی که غم آن در میان نیست ایران و مصلحت آن است.

در میان ایشان یکی قریب سی سال داشت ناله می‌کرد و بر گردن دیگری سوار بود. کیفیت راپرسیدم، گفتند که این مرد متهم به دزدی است به پنجاه کف پایی محکوم شده و با اینکه تا به حال سی ضربه خورده هنوز اقرار نکرده است، کسان وی او را به این وضع به زندان می‌برند تا با پای مجروح مجبور به راه رفتن نشود وناله او هم از درد چوب خوردن نیست بلکه از این جهت می‌نالد که چرا تاب خوردن پنجاه ضربه را نیاورده تا پس از آن بتواند محصول دزدی خود را به راحت نوش جان کند و به پس دادن آن مجبور نشود