کتاب توپوزقلی میرزا

کتاب توپوزقلی میرزا حاصل گردآوری الول ساتن (زیر نظر پروفسور «اولریش مارزلف») و حاصل کوشش سیداحمد وکیلیان و زهره زنگنه است. نشر ثالث این قصه‌های کهن ایرانی را روانهٔ بازار کرده است.

درباره کتاب توپوزقلی میرزا

کتاب توپوزقلی میرزا که یکی از کتاب‌های مجموعهٔ «فرهنگ عامّه و اسطوره» است، مجموعه‌ای از قصه‌ها یا افسانه‌های کهن ایران و از ادبیات شفاهی ایران را در بر گرفته است. شیوهٔ یافتن و گردآوری این افسانه‌ها در ابتدای کتاب حاضر شرح داده شده است. عنوان برخی از این ۶۴ داستان عبارت است از «خیانت قاضی و وزیر»، «حُقه‌های کوسه»، «قرض‌کردن ملا از خدا»، «شاه‌عباس و خواسته‌های سه درویش» و «عروسک سنگ صبور». بخشی از این داستان‌ها در مناطق جنوبی ایران و بیشتر آن‌ها در مرکز این کشور می‌گذرند. راوی بخشی از این افسانه‌ها نامشخص مانده است.

این داستان‌ها را می‌‎توان به ۳ دسته تقسیم کرد. اول، متن‌هایی که زمان و مکان ثبت آن‌ها مشخص نیست و شمار آن‌ها ۶ است؛ دوم، متن‌هایی که در ۱۳۳۶ - ۱۳۳۷ شمسی در شیراز، وفس اراک و برخی از روستاهای شمال تهران ضبط شده‌‎اند که ۲۳ عددند و ظاهراً حاصل کار انفرادی الول ساتن بوده‌‎اند. سوم، متن‌هایی که در روستاهای نطنز گردآوری شده‌‎اند. این متن‌ها که شمارشان ۳۵ است، در ۱۳۵۳ شمسی ثبت شده‌‎اند. گفته شده است که متن‌های این کتاب، از زوایای متفاوت واجد اهمیت هستند. این متن‌ها ظرفیت و قابلیت آن را دارند که به‌عنوان مواد خام به‌ویژه در پژوهش‌های روایت‌‎شناسی و نیز زبان‎‌شناسی اجتماعی مورداستفاده قرار گیرند. بخش اصلی متنهای کتاب را افسانه‌‎ها تشکیل می‌‎دهند. در کنار افسانه، شماری مَتَل (مانند خاله عروسی داره، نداشت نداشت، دویدم و دویدم) و لطیفه‌‎هایی (مانند الاغ و خربزه و اشکِ پیاز، و حکایت بازپس‎‌گیری مملکت ایران) نیز وجود دارد.

آنچه در سراسر کتاب حاضر، توجه خواننده را به خود جلب می‌‎کند، این است که راویانْ خود را در مقابل شخصی غیرایرانی می‌‎بینند که از نظر خود باید حرمت او را نگه دارند؛ آنان تا حدود بسیاری کوشش می‌‎کنند که آداب صحبت را رعایت کنند. سعی آن‌ها این است که کلمه‌‎ای دور از نزاکت بر زبان نیاورند کـه احیاناً موجب حقارتشان در برابر مخاطب شود؛ ازاین‌‎رو، اصطلاحات، واژه‌‎ها و عباراتی را به کار می‌‎برند که در مقابل اشخاصی که با آن‌ها تعارف و رودربایستی ندارند، استفاده نمی‌‎کنند.

خواندن کتاب توپوزقلی میرزا را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

خواندن این کتاب را به دوستداران ادبیات داستانی کهن ایران و قالب داستان پیشنهاد می‌کنیم.

درباره الول ساتن

الول ساتن در سال ۱۹۱۲ در شهر ادینبورگ به دنیا آمد. او که به ایران نیز سفر و در این کشور کار کرده بود، فعالیت‌هایی پژوهشی در زمینهٔ فرهنگ و ادبیات عرب و نیز فرهنگ و ادبیات ایرانی انجام داده است. یکی از مهم‌ترین فعالیت‌های این نویسنده، گردآوری قصه‌های اصیل ایرانی موسوم به «قصه‌های مشدی گلین خانم» بوده است. پروفسور الول ساتن تحصیلات خود را در وینچستر و بعدها در بخش پژوهش‌های خاورمیانه و آفریقا در دانشگاه لندن تا سال ۱۹۳۴ میلادی ادامه داد. از ۱۹۳۵ تا ۱۹۳۸ کارمند شرکت نفت انگلیس و ایران در آبادان بود. بعدتر به لندن بازگشت و به‌عنوان متخصص و خبرنگار ویژهٔ ایران در رادیو بی‌بی‌سی مشغول به کار شد. ساتن در ۱۹۳۴ به‌عنوان مشاور مطبوعاتی در سفارت انگلیس در ایران مشغول به کار شد و در ۱۹۴۷ دوباره به بی‌بی‌سی بازگشت. سال ۱۹۵۲ بود که او به‌عنوان استاد زبان فارسی دانشگاه ادینبورگ استخدام و در ۱۹۸۲ بازنشسته شد. الول ساتن به فرهنگ مردم به‌ویژه قصه‌های ایرانی علاقه داشت و آثار فراوانی در این زمینه تهیه و منتشر کرد.

بخشی از کتاب توپوزقلی میرزا

«"روایتی از مَتَل (دویدم و دویدم)"

یی مَلوچه مقداری سنگ قیمتی آورد دا باوغان. باوغان‌یی دستَه ولگی به او دا. وَلگِ دا میش. میش شیر به او دا. از آن شیر کرده بَگِرفت. کره باوارد دا به ملّا. ملّا دُعا بنویسید. دُعا با وارد پرتِش کرد مسجد. خدایی بِرا ویِی خاکَ به او دا.

راوی نامشخص»