کتاب آرش کمانگیر

کتاب آرش کمانگیر نوشتهٔ ساقی گازرانی و ترجمهٔ سیما سلطانی است. نشر مرکز این کتاب را روانهٔ بازار کرده است. این اثر دربارهٔ جای خالی داستان «آرش» در شاهنامه سخن گفته است.

درباره کتاب آرش کمانگیر

کتاب آرش کمانگیر خط سیر این افسانه را دنبال کرده است. روایت‌های متفاوتی از این داستان وجود دارد که هدف از بررسی آن‌ها تأمل در علت پیدایش چنین تفاوت‌هایی است. به این موضوع نیز پرداخته شده است که در پسِ تولید روایت‌های جدید از این داستان و نیز راه‌نیافتنِ آن به شاهنامهٔ فردوسی انگیزه‌هایی سیاسی وجود داشته که البته این برخورد ایدئولوژیک با متن خصیصهٔ هر روایت تاریخی‌ای است؛ بنابراین مؤلف در کنار بررسی خاستگاه این داستان و عوامل مؤثر در شکل‌گیری و تغییر آن، با پرداختن به این داستان خاص بر کارکرد تاریخ‌نگاری ژانر حماسهٔ ایرانی تأکید کرده تا نشان دهد گفتمان تاریخی در این ژانر چگونه شکل گرفته و دوام یافته است.

پاسخ نویسندهٔ این کتاب کوچک به این پرسش که چرا داستان آرش کمانگیر در شاهنامهٔ فردوسی نیامده؛ پاسخی یکسره نو و متفاوت است؛ اگرچه او نیز چنان‌که معمول است با متد تاریخی به‌سراغ تاریخ اشکانیان و گزارش‌های سکه‌شناسی و تاریخ‌های اوایل عصر اسلامی می‌رود، اما آنچه به‌ویژه این پاسخ را رنگی از هیجان و تمایز می‌بخشد آن است که داستان آرش کمانگیر از نگاه او، قطعه‌ای از پازل بزرگ داستان‌های سنت شاهنامه‌نگاری محسوب می‌شود؛ سنتی که برای ایرانیان پیش از اسلام به‌مثابهٔ تاریخی شفاهی و سپس کتبی عمل کرده است. نویسنده با کندوکاو در روایت‌های گوناگون این داستان، نشان می‌دهد که چگونه اسطوره‌ای کهن، در منازعاتِ قدرت و کشمکش‌های مشروعیت‌یابی و مشروعیت‌زدایی اشکانیان و ساسانیان و در بستر سنت شاهنامه‌نگاری ایرانی، دستخوش تغییر و تحول می‌شود.

خواندن کتاب آرش کمانگیر را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

خواندن این کتاب را به دوستداران داستان‌های اساطیری پیشنهاد می‌کنیم.

بخشی از کتاب آرش کمانگیر

«حال که آرش به‌عنوان نیای اشکانیان مصادره شده بود، لازم بود که نقشی نیز در روایت تاریخ ملی ایران داشته باشد. به سخن دیگر، ضرورت داشت کار قهرمانانهٔ او، شجاعت و تیر بلندپروازش همه با زمینه‌ای تاریخی پیوند بخورند. چنان‌که می‌دانیم، اشکانیان خود نیز به مهارت فراوان در تیراندازی شهره بودند. بر این اساس است که آرش، در نقش تیراندازی ماهر، در پادشاهی منوچهر و در همان اوایل گاه‌شماری تاریخ ملی ظاهر می‌شود.

حال که به این پرسش بنیادین دربارهٔ علت وارد شدن افسانه به مجموعهٔ تاریخ ملی پاسخ دادیم، می‌توانیم به اهمیت بررسی تفاوتِ روایت‌های گوناگون داستان آرش بپردازیم. همان‌طورکه پیشتر اشاره شد، مهم‌ترین تفاوتِ روایت‌های بعدی داستان این است که آیا آرش پس از پرتاب تیر جان خود را از دست می‌دهد یا نه.

در روایت اوستایی داستان، چنان‌که دیدیم، اشاره‌ای به مرگ آرش نشده است. و نیز دیدیم که جوزجانی، نویسندهٔ طبقات ناصری، آورده است که روایت موثق‌تر روایتی است که خبری از مرگ آرش در آن نیست. اگر به بسامد این مؤلفه در روایت‌های نقل‌شده از داستان آرش کمانگیر توجه کنیم ــ یعنی روایت‌های فارسی و عربی‌ای که امروزه در دست است و به سده‌های میانهٔ تاریخ ایران تعلق دارند ــ می‌بینیم تعداد روایت‌هایی که حاکی از زنده ماندن آرش پس از پرتاب تیر است بیش از گونهٔ دیگر است. اگر این نکته که آرش جان خود را بر سر این کار گذاشته نکته‌ای است که بعدها به داستان افزوده شده، این پرسش مطرح می‌شود که منشأ این افزوده کجاست و چه ضرورتی در افزودن آن به داستان بوده است؟»