کتاب سهروردی و افکار او: تاملی در منابع فلسفه اشراق

کریم مجتهدی( -۱۳۰۹)، استاد فلسفه دانشگاه است. در بخشی از مقدمه کتاب می‌خوانیم: «در واقع ریشه‌های اصلی و به گفته خود سهروردی «خمیره» بنیادی «اشراق» به دوره‌های بسیار پیشین و شاید اصلاً به زمان غیرقابل تعیینی در گذشته بسیار دور برمی‌گردد که انسان ـ حتی در ابتدایی‌ترین مراحل زندگانی خود ـ مجذوب و مقهور نور و کارکرد آن بوده و بر اساس طلوع و غروب خورشید زندگی می‌کرده است. بدون شک انسان به مرور به رابطه اجتناب‌ناپذیر نور با کل عالم هستی پی برده و به نوعی سنخیت میان آن و آنچه در درون خود احساس می‌کرده، قایل شده است. شاید بتوان با اندکی افراط‌گویی ادعا کرد که از همان زمانی که خورشید نه فقط در آسمان بلکه به نحوی در عالم درون انسان نیز درخشیده و دل او را گرم کرده است، نطفه یا همان «خمیره» اشراق بسته شده و لامحاله عروج روحی انسان آغاز گردیده است. انسان در نوعی خوف و رجاء نه فقط با خاستگاه درونی نور آشنا شده، بلکه از افول و اضمحلال آن نیز بی‌اطلاع نمانده است. انسان به نور دل بسته و از ظلمت ترسیده است، آن هم نه در عالم خارج بلکه همچنین در عالم درون؛ به هر طریق می‌توان تصور کرد که اتکاء به نور طبیعی که تاریکی‌ها را می‌زدوده، اولین صورت فرهنگی اشراق را نزد انسان پدید آورده است. به نظر انسان‌شناسان امروزی، انسان از زمان‌های بسیار دور کاملاً آگاه بوده که زندگی او از هر لحاظ وابسته به روشنایی است و او باید به معنایی مدیون خورشید باشد و بعد با دستیابی به آتش چنان تحولی نزد انسان به وقوع پیوسته که او خود را مسلط بر محیط زیست و به مراتب برتر از جانداران دیگر یافته است. به معنایی، نور، دیگر در انحصار آسمان ـ اعم از روز یا شب نبوده ـ بلکه نمونه‌ای از آن، هرچند بسیار مرموز در اختیار انسان قرار داشته است.»