کتاب سروده‌هایی از پیامبر ایرانی زرتشت

زَرتُشت یا زَردُشت یا اشوزَرتُشت(۱۰۰۰ تا ۱۲۰۰سال پیش از میلاد مسیح)، پیامبر ایران باستان است که مزدیسنا را بنیان گذاشت.

وی همچنین سراینده گات‌ها، کهن‌ترین بخش اوستا است.

زمان و محل دقیق تولد وی مشخص نیست اما گمانه‌زنی‌ها و اسناد، زادگاه وی را به مناطق مختلفی از جمله ری و خوارزم نسبت داده‌اند.

تعلمیات زرتشت بعدها با باورهای بومی ایرانیان ترکیب شد و مزدیسنای کنونی را که نزدیک به پنج سده دین رسمی ایران نیز بوده ‌است، پدید آورد.

گاتاها یا گاهان یا گات‌ها (اوستایی: گاثا، سانسکریت: گاثا، پهلوی: گاسان، گاهان) عبارت از ۱۷ سروده‌ای است که از دیرباز از سخنانِ زرتشت اسپنتمان می‌دانسته‌اند و دربرگیرنده پیام و آموزش‌های وی و بنیادِ مزدیسنا است و کهن‌ترین و سپنتاترین بخشِ کتابِ اوستا شمرده می‌شود.

قدیم‌ترین و مقدس‌ترین بخشِ اوستا، کتاب دینی زرتشتیان، گات‌ها است.

از زمان‌های بسیار قدیم گات‌ها را سخنان و اشعار خود زرتشت می‌دانستند. اوستایی که اکنون در دست است تنها یک چهارم کتابی است که در دوره ساسانیان وجود داشته‌ است.

اوستا در شکل کنونی خود شامل پنج بخش است. بخش‌های اوستا عبارت است از:

۱. یسنا به معنی پرستش و نیایش است و مهمترین قسمت اوستاست. سخنان زرتشت موسوم به گات‌ها، در آن گنجانده شده‌ است. کلاً شامل ۷۲ فصل یا هات است.

۲. ویسپرد شباهت تامی به یسنا دارد و همراه آن در مراسم دینی خوانده‌ می‌شود.

۳. یشت‌ها از برای ستایش پروردگار و نیایش امشاسپندان و فرشتگان و ایزدان است. از نظر قدمت زبانی احتمالاً چند سده با عهد گات‌ها اختلاف زمانی دارد. یشت‌ها گروهی از متن‌های کهن هستند که از راه تلفیق در گنجینهٔ آیین زرتشتی گنجانده شده‌اند.

۴. وندیداد به معنی قانون است. این بخش شامل بسیاری از قوانین مذهبی و احکام دینی زرتشتیان می‌شود. تألیف آن معمولاً به پس از دورهٔ هخامنشی نسبت داده‌می‌شود. زبان و سبک و انشاء وندادید با این فرض که همهٔ کتاب از دورهٔ اول اشکانی است، کاملاً سازگار است.

۵. خرده‌اوستا به معنی اوستای کوچک است. برای شرح نماز، ادعیه، روزهای متبرک ماه و اعیاد مذهبی سال و سایر مراسم مثل سِدرِه‌پوشی و کُشتی بستن کودکان، عروسی، سوگواری و غیره درست شده‌است.

کل گات‌ها ۱۷ هات است و شامل ۲۳۸ بند و ۸۹۶ بیت و ۵۵۶۰ کلمه است. گات‌ها منظوم است و از جهت وزن شعر و تعداد مصراع‌ها در هر بند، به ۵ بخش به شرح زیر تقسیم شده ‌است:

• اهنود به معنی سرور و مولا است. اهنود از هات ۲۸ یسنا شروع می‌شود.

• اشتود به معنی سلامت و عافیت است.

• سپنتمد به معنی خرد مقدس است.

• وهوخشتر به معنی اقتدار نیک و کشور خوب است.

• وهیشتواشت به معنی بهترین خواسته و نیکوترین ثروت است.