کتاب زندگی کوروش

«زندگی کوروش» نوشته گزنوفون، تاریخ‌نگار و سیاستمدار یونانی ئیرامون زندگی، تربیت و روش کشورداری کورش هخامنشی است. کزنوفون با کتاب زندگی کوروش به‌زعم خود گزینه‌یی بهتر از دموکراسی پیش نهاد، تا همگان دریابند که برای اداره‌ی کشور به مستبدی نیک‌سیرت و نیک‌نهاد نیاز است، به شاهزاده‌یی نژاده که جز خیر و مصلحت رعیت به چیزی نیاندیشد. این کتاب ــ تربیت کوروش، یا زندگی کوروش ــ در راه به کرسی نشاندن این طرز فکر نگاشته شده است. کزنوفون با این کتاب، آتنِ دموکرات اما فقیر و پریشان روزگار و گرفتار جنگ همیشگی با اسپارت را با ایران آباد و ثروتمند و بزرگ و یگانه ابرقدرت جهان مقایسه می‌کند، و نتیجه را به خواننده می‌سپارد که دلیل ثروت و عزت ایران آن است که کوروش، شهزاده‌ی نیک‌نهاد و نیک‌خواهِ مردم بر آن فرمان می‌راند و درماندگی آتن از آن‌روست که توده‌ی مردمِ تعلیم ندیده بر آن حکم می‌رانند. و یکصد سال بعد، ارسطو، که پیرو همین اندیشه است به تربیت الکساندر مقدونی می‌کوشد و مستبد نیک‌سیرت خود را در وجود آن شهزاده می‌جوید. نفوذ فلسفی کزنوفون و کتاب زندگی کوروش وی را حتا در نوشته‌ی قرن شانزدهمی (The Prince) (به فارسی شهریار) اثر انریکو ماکیاولی نیز می‌توان جست. کزنوفون زندگی کوروش را در سال‌های پایانی زندگی نوشته و افزون بر بازتاباندن دیدگاه فلسفی خود در این کتاب، تجربه‌های ارزش‌مند خویش را در آموزش و پرورش، لشکرکشی و هنرهای جنگ، داوری دشمنان، و نقش سخن و سخنوری در رهبری جامعه، و بسیای موارد بااهمیت دیگر را به افسانه‌یی شیرین درآمیخته و در اختیار خواننده نهاده است. بسیاری باور دارند که بیش‌ترینه‌ی صفات و شایستگی‌های کوروش که در این کتاب آمده است، در واقع شایستگی و صفت‌هایی‌ست که کزنوفون در کوروش جوان به هنگام لشکرکشی از سارد به میانرودان دیده است.