کتاب گام به گام تا نظریه آفرینی

نظریه‌ها چگونه ساخته و پرداخته می‌شوند؟ منشاء پیدایش یک نظریه چیست؟ چرا به نظریه‌ها نیاز داریم؟ برای نقد آینده؟ برای تحلیل گذشته؟ طرح و ساختن نظریه کار چه کسانی است؟ ضرورت «نظریه» و موضوع «نظریه‌آفرینی» خاستگاه پیدایش کتاب پیشِ‌رو است تا راهنمای پژوهشگران برای خَلق نظریه باشد. کتاب گام به گام تا نظریه‌آفرینی کتابی است «آسان» که پژوهشگر را از طرح سؤال به سوی خَلق نظریه و تفهیم آن به جامعه هدایت می‌کند. این کتاب مسیر نظریه‌آفرینی را در دو بخش می‌بیند: «خلق نظریه» و «تفهیم نظریه». بخش نخست از طرح سؤال آغاز می‌شود و روند نیل به پاسخ و پرداخت آن به شکل یک «نظریه» را دربردارد. تا به اینجا نزدِ خود پژوهشگر است و یافته‌ها برای فهم و اقناع پژوهشگر، و نه مخاطب، نظام می‌یابند و در قالب یک «بیانیه» شکل می‌گیرند. بخش دوم از مسیر معطوف به تفهیم یافته‌ها به جامعهٔ مخاطب است، یعنی نگارش یافته‌ها و نظریهٔ حاصل در قالب گزارش یا «رساله» ای قابل فهم برای همه. بر این اساس، کتاب حاضر شامل دو دفتر است. دفتر اول بخش نخستِ مسیر یعنی سِیر «از سؤال تا نظریه» و دفتر دوم بخش دومِ مسیر یعنی سیر «از نظریه تا رساله» را بیان می‌کند. این کتاب که برای دستگیریِ پژوهشگر دورهٔ دکتری و کارشناسی ارشد نگاشته شده، بر این فرض استوار است که مخاطب از ویژگی‌های لازم برای پای‌گذاردن به وادی نظریه‌آفرینی بهره‌مند است. این ویژگی‌ها عبارت‌اند از: اهلیت، دانش، و بلاغت. ویژگی اول، ناظر به ویژگی‌های شخصیتی یک پژوهشگر مانند پرسش‌گربودن، تیزبینی، صبوری، و پیگیری است. ویژگی دوم، معطوف به دانش و آگاهی از فوت و فن پژوهش است؛ یعنی، پژوهشگر انواع روش‌های پژوهش کمّی و کیفی، ابزارهای سنجش و تحلیل، شگردهای علمی، روش‌های ذهن‌کاوی و از این قبیل را بداند. ویژگی سوم، به توانایی کلامی و زبانی پژوهشگر برای بیانِ شیوا و تفهیمِ یافته‌های خود به دیگران دلالت می‌کند (برای آگاهی بیشتر نک: واژگان و منابع مرتبط). بنابراین، نه تنها کتاب حاضر به آموزش موارد بالا نمی‌پردازد، بلکه فرض می‌گیرد که خواننده سوار بر این دانسته‌ها و مهارت‌ها وارد مسیر نظریه‌آفرینی شده‌است. کتاب حاضر که به پشتوانهٔ چندین دهه مطالعه، پژوهش، و هدایت پژوهش‌های متعدد کارشناسی ارشد و دکتری استوار است، با زبانی بسیار ساده و روان نگاشته شده و چگونگی حرکت در مسیر نظریه‌آفرینی را گام به گام و به‌طور کاربردی بر پژوهشگر آشکار می‌کند. شایان ذکر است که این کتاب برای پژوهش‌های کیفی کاربرد دارد.