کتاب بازگشت از شوروی

 کتاب بازگشت از شوروی (Return from the USSR) نوشته آندره ژید و ترجمه جلال آل احمد، در دهه‌ی ۱۳۵۰ توسط انتشارات امیرکبیر منتشر شده است. این کتاب حاصل سفر نویسنده به اتحاد جماهیر شوروی در دهه‌ی ۱۹۳۰ است؛ سفری که به‌دعوت اتحادیه‌ی نویسندگان شوروی انجام شد و در اوج شهرت آندره ژید به‌عنوان نویسنده‌ای فرانسوی و روشنفکری اروپایی رخ داد. این کتاب که سفرنامه‌ای از مشاهدات نویسنده در شوروی است، سندی از دگرگونی فکری و انتقادی او نسبت به نظام کمونیستی شوروی نیز محسوب می‌شود. مترجم این اثر با نگاهی دقیق و حساسیت ویژه به زبان و فضای سیاسی، کتاب را به پارسی برگردانده و در مقدمه‌ای مفصل به جایگاه آندره ژید و اهمیت این سفرنامه پرداخته است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب بازگشت از شوروی اثر آندره ژید

کتاب بازگشت از شوروی به قلم آندره ژید، ناداستانی در قالب سفرنامه است که تجربه‌ی زیسته و نگاه انتقادی این نویسنده‌ی نامدار نسبت به اتحاد جماهیر شوروی را به تصویر کشیده است. آندره ژید که پیش‌تر از هواداران پرشور انقلاب اکتبر و آرمان‌های کمونیستی بود، در این کتاب با نگاه بی‌پرده و صادقانه به روایت مشاهدات خود از جامعه، فرهنگ، اقتصاد و سیاست شوروی پرداخته است. این کتاب بر پایه‌ی یادداشت‌های روزانه و تأملات شخصی او شکل گرفته و در کنار روایت سفر، به تحلیل‌های اجتماعی و روان‌شناختی پرداخته است. جلال آل احمد در مقدمه‌ی مفصل خود بر این اثر، ضمن معرفی آندره ژید و آثار او، به زمینه‌های تاریخی و ادبی این سفرنامه اشاره کرده و جایگاه آن را در میان آثار دیگر نویسنده بررسی کرده است.

کتاب بازگشت از شوروی اثر آندره ژید نخستین‌بار در دهه‌ی ۱۹۳۰ میلادی منتشر شد.

آندره ژید در انتهای کتاب بازگشت از شوروی از ناسزاها و انتقادهای فراوانی سخن گفته که با انتشار این اثر با آن‌ها روبه‌رو شد. این نویسنده گفته است که ناسزاهای رومن رولان بیش از همه او را آزرد. در میان ناسزاگویان، چند نقد نیز با حسن نیت بیان شد. پول نیزان به‌طرز قابل‌توجهی ژید را سرزنش کرد و گفت که او اتحاد جماهیر شوروی را مانند دنیایی که هرگز تغییر نمی‌کند، طراحی کرده است. آندره ژید انتقاد و علاقه‌ی مخاطبان خود را ستوده و سپس گفته است که دیر یا زود چشم‌ها باز خواهد شد؛ آن‌وقت همه خواهند پرسید که چگونه توانستیم مدت‌ها چشم‌هایمان را بسته نگه داریم. کتاب بازگشت از شوروی نه‌تنها گزارشی از یک سفر است، بلکه سندی از سرخوردگی روشنفکری اروپایی از آرمان‌شهر کمونیستی و تردیدهای عمیق نسبت به تحقق عدالت و آزادی در نظام شوروی به شمار می‌آید. این کتاب با نثری دقیق و جزئی‌نگرانه‌ی خود تصویری چندلایه از جامعه‌ی شوروی در سال‌های پیش از جنگ جهانی دوم ارائه داده و به دغدغه‌های انسانی و اخلاقی آندره ژید نیز پرداخته است.

خلاصه کتاب بازگشت از شوروی

کتاب روایتگر سفر آندره ژید به اتحاد جماهیر شوروی است؛ سفری که با امید و تحسین نسبت به دستاوردهای انقلاب اکتبر آغاز می‌شود، اما به‌تدریج به تردید و انتقاد می‌انجامد. آندره ژید ابتدا با شور و اشتیاق از تجربه‌ی اجتماعی و فرهنگی شوروی سخن می‌گوید؛ از باغ‌های فرهنگ، اردوگاه‌های کودکان، کارخانه‌ها و جشن‌های مردمی که نشانه‌هایی از پیشرفت و شادی جمعی را به نمایش می‌گذارد. او با کارگران، دانشجویان و روشنفکران دیدار می‌کند و از صمیمیت و برادری میان مردم سخن می‌گوید. این نویسنده به‌تدریج با واقعیت‌های تلخ روبه‌رو می‌شود؛ کمبود کالاها، صف‌های طولانی، یکنواختی زندگی، نبود امکان انتخاب و رقابت و سلطه‌ی تبلیغات رسمی بر افکار عمومی. او نظام آموزشی، فرهنگ عمومی و سیاست‌های اقتصادی شوروی را نقد و از نبود آزادی اندیشه و سرکوب انتقادها ابراز نگرانی می‌کند. آندره ژید تضاد میان آرمان‌های اولیه‌ی انقلاب و واقعیت‌های جاری را برجسته می‌کند و از سرخوردگی روشنفکران اروپایی نسبت به تحقق عدالت و برابری در شوروی می‌گوید. او به تجربه‌های شخصی و احساساتش می‌پردازد؛ از شادی و هیجان در برخورد با مردم تا اندوه و تأسف از مشاهده‌ی فقر، بی‌عدالتی و بی‌تفاوتی اجتماعی. سپس با نگاه انتقادی و صادقانه از امیدها و ناامیدی‌هایش نسبت به آینده‌ی شوروی و سرنوشت انسانیت می‌گوید. این کتاب سندی است از مواجهه‌ی یک روشنفکر با واقعیت‌های پیچیده‌ی یک آرمان‌شهر و تلاشی برای فهم عمیق‌تر سیاست، جامعه و انسان.

چرا باید کتاب بازگشت از شوروی را بخوانیم؟

سفرنامه‌ی بازگشت از شوروی تجربه‌ی زیسته‌ی روشنفکری اروپایی را در مواجهه با آرمان‌شهر کمونیستی به تصویر کشیده است. این ناداستان با نگاه بی‌پرده و صادقانه، امیدها و سرخوردگی‌های نویسنده را نسبت به نظام شوروی روایت می‌کند و به خواننده امکان می‌دهد تا از زاویه‌ای متفاوت، تحولات اجتماعی و سیاسی قرن بیستم را بازخوانی کند. روایت آندره ژید، با جزئی‌نگری و حساسیت انسانی، نه‌تنها تصویری از زندگی روزمره و ساختار اجتماعی شوروی ارائه می‌دهد، بلکه به پرسش‌های بنیادین درباره‌ی آزادی، عدالت، برابری و سرنوشت انسان در نظام‌های ایدئولوژیک می‌پردازد. خواندن این کتاب فرصتی است برای تأمل درباره‌ی رابطه‌ی روشنفکران با قدرت، نقش تبلیغات و رسانه در شکل‌دهی به افکار عمومی و چالش‌های تحقق آرمان‌های اجتماعی در دنیای واقعی.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب به دوستداران ناداستان و قالب سفرنامه، علاقه‌مندان به تاریخ معاصر، پژوهشگران علوم اجتماعی و سیاسی، دانشجویان ادبیات و کسانی که دغدغه‌ی شناخت نظام‌های ایدئولوژیک و تجربه‌های روشنفکری را دارند، پیشنهاد می‌شود. همچنین اثر حاضر به افرادی که به نقد اجتماعی و روایت‌های دست‌اول از سفر و مشاهده‌ی فرهنگی علاقه‌مند هستند، توصیه شده است.

نظر افراد یا مجله‌های مشهور درباره این کتاب چیست؟

english.elpais.com: کتاب بازگشت از شوروی ناامیدی سریع آندره ژید را نشان می‌دهد. باورهای او تأیید نمی‌شود و او شاهد همسان‌سازی گسترده، فقدان آزادی واقعی اندیشه، سرکوب مخالفت‌ها و افزایش یکنواختی نظرها و زندگی تحت رژیم شوروی می‌شود. آندره ژید توضیح داده است که چگونه مردم شروع به خودسانسوری کردند و چگونه فرهنگ رسمی، پیروی و تبعیت را بر تفکر مستقل ترجیح داد و بدین‌ترتیب خلاقیت و انتقاد اصیل تضعیف شد.

درباره آندره ژید

پل گیوم آندره ژید (André Gide)، نویسنده‌ی نامدار فرانسوی و دریافت‌کننده‌ی جایزه‌ی نوبل ادبیات در سال ۱۹۴۷، در ۱۹۵۱ میلادی متولد شد. پدرش استاد حقوق و مادرش دختر یکی از بورژواهای ثروتمند نورماندی بود. او در خانواده‌ای پایبند به آموزه‌های پروتستان رشد کرد. محیط خانوادگی تأثیر قابل‌توجهی بر نوجوانی و جوانی او گذاشت. کودکی‌اش با بیماری همراه بود و همین باعث شد نتواند به‌طور منظم در مدرسه حضور یابد، اما زندگی در خانواده‌ای اهل علم و فرهنگ موجب شد کمبود تحصیل رسمی را از طریق مطالعات خانگی جبران کند. فعالیت ادبی او از ۲۲سالگی آغاز شد و دو سال بعد، درحالی‌که به‌شدت بیمار و نگران زندگی خود بود، به تونس سفر کرد. این تجربه باعث تغییرات عمیق در شخصیت و ذهن او شد و همزمان با بهبود کامل جسمانی، بسیاری از محدودیت‌های روحی و روانی را نیز پشت سر گذاشت. آثار برجسته‌ی او شامل «مائده‌های زمینی»، «آهنگ عشق»، «ضد اخلاق»، «در تنگ» و «دخمه‌های واتیکان» است. کتاب «مائده‌های زمینی» فلسفه‌ای پرشور و سرشار از زیبایی را ارائه کرد و با تأکید بر آزادی، شور زندگی و عشق، نگاهی نو به جلوه‌های هستی داشت؛ هرچند در ده سال اول انتشار آن تنها ۵۰۰ نسخه فروخته شد. آندره ژید به‌مدت طولانی به‌عنوان نماد پیشروها شناخته می‌شد و محافظه‌کاران او را به عنوان «منحرف‌کننده‌ی جوانان» قلمداد می‌کردند، اما خود پاسخ می‌داد که سقراط نیز که امروزه از شخصیت‌های برجسته‌ی محافظه‌کاران است، پیش از این با چنین تهمت‌هایی مواجه بوده است. دیدگاه آندره ژید بر آزادی فردی، شور زندگی و رد وابستگی‌های سنتی و قیدوبندها، او را به یکی از تأثیرگذارترین نویسندگان زمان خود تبدیل کرد. سرانجام آندره ژید در سال ۱۸۶۹ میلادی درگذشت. آثارش همچنان الهام‌بخش مطالعه و پژوهش در ادبیات و فلسفه باقی مانده است.

این کتاب یا نویسنده چه جوایز و افتخاراتی کسب کرده است؟

آندره ژید در سال ۱۹۴۷ میلادی جایزه‌ی نوبل ادبیات (Nobel Prize in Literature) دریافت کرد.

درباره جلال آل احمد

سید جلال‌الدین سادات آل‌احمد ۱۱ آذر ۱۳۰۲ در محله‌ی سید نصرالدینِ تهران و در خانواده‌ای مذهبی و روحانی متولد شد. او نویسنده، مترجم، منتقد ادبی و روشنفکر سوسیالیست ایرانی بود و در ارتباط خانوادگی با شخصیت‌هایی همچون سید محمود طالقانی و همسرش، سیمین دانشور قرار داشت. جلال آل احمد در دهه‌ی ۱۳۴۰ به شهرت رسید و تأثیر قابل‌توجهی بر جنبش روشنفکری و فضای نویسندگی ایران بر جای گذاشت. تحصیلات خود را در رشته‌ی زبان و ادبیات فارسی در دانشسرای عالی تهران آغاز کرد و تا مقطع دکترا ادامه داد، اما در نهایت از ادامه‌ی تحصیل منصرف شد. در جوانی با وجود گرایش‌های مذهبی تا حدی از مسیر روحانیت فاصله گرفت و به جریان توده پیوست. با آثار خود تأثیر گسترده‌ای بر جریان روشنفکری و ادبی دوران خود داشت و علاوه‌بر داستان‌نویسی به نگارش مقالات اجتماعی، پژوهش‌های مردم‌شناسی، سفرنامه‌ها و ترجمه‌های متعددی پرداخت. یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های ادبی او نثرش بود؛ نثری فشرده، موجز و درعین‌حال پرخاشگر که نمونه‌های برجسته‌ی آن را می‌توان در سفرنامه‌ی «خسی در میقات» یا ناداستان «سنگی بر گوری» مشاهده کرد.

جلال آل احمد نخستین مجموعه داستان خود را با عنوان «دیدوبازدید» منتشر کرد و در سال ۱۳۲۶ دومین اثرش با نام «از رنجی که می‌بریم» را همزمان با کناره‌گیری از حزب توده چاپ کرد؛ اثری که شکست‌ها و ناکامی‌هایش در فعالیت حزبی را بازتاب می‌داد. پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و ضربه‌ی سنگین بر آزادی‌خواهان، دچار افسردگی شد و در این دوران کتاب «سرگذشت کندوها» را به چاپ رساند. آثار دیگرش شامل «اورازان»، «تات‌نشین‌های بلوک زهرا» و «مدیر مدرسه» هستند. آل‌احمد ادامه‌دهنده‌ی راه محمدعلی جمالزاده و صادق هدایت در زمینه‌ی ساده‌نویسی و به‌کارگیری زبان محاوره‌ای در آثار ادبی بود و توانست زبان گفت‌وگوهای روزمره‌ی مردم را در داستان‌های خود به اوج برساند و گسترش دهد.

از داستان‌ها و ناداستان‌های جلال آل احمد می‌توان به «پنج داستان»، «نفرین زمین»، «سنگی بر گوری»، «نون والقلم»، «مدیر مدرسه»، «سرگذشت کندوها»، «زن زیادی»، «سه‌تار»، «از رنجی که می‌بریم» و «دید و بازدید» اشاره کرد. آثار مقاله‌ای او شامل «گزارش‌ها»، «حزب توده سر دو راه»، «هفت مقاله»، «غرب‌زدگی»، «کارنامه‌ی سه‌ساله»، «ارزیابی شتاب‌زده»، «یک چاه و دو چاله» و «در خدمت و خیانت روشنفکران» هستند. آل‌احمد همچنین سفرنامه‌هایی مانند «اورازان»، «تات‌نشین‌های بلوک زهرا»، «جزیره‌ی خارک درّ یتیم خلیج فارس»، «خسی در میقات»، «سفر به ولایت عزرائیل» و «سفر روس» را نوشت. او ترجمه‌های متعددی ازجمله از آثار آندره ژید، آلبر کامو، ژان پل سارتر، اوژن یونسکو و فئودور داستایوفسکی انجام داد و با این اقدامات، ادبیات معاصر فارسی را غنی ساخت. از دیگر خدمات جلال آل احمد می‌توان به معرفی آلبر کامو به جامعه‌ی ادبی ایران، حمایت از شعر نو و شعرای معاصر مانند احمد شاملو و نصرت رحمانی، تحول نثر فارسی و ایجاد تشکل‌های ادبی و صنفی ازجمله کانون نویسندگان ایران اشاره کرد. او در ۱۸ شهریور ۱۳۴۸ درگذشت و میراثی گران‌بها در ادبیات معاصر ایران به جا گذاشت.

چه نسخه‌های دیگری از این کتاب در ایران منتشر شده است؟

این کتاب به‌وسیله‌ی نشرهای گوناگونی منتشر شده و همه‌ی آن‌ها ترجمه‌ی جلال آل احمد بوده است؛ برای نمونه می‌توان به فهرست زیر اشاره کرد:

- بازگشت از شوروی: به ضمیمه‌ی تنقیح بازگشت از شوروی، نشر معجزه علم‏‫، ۱۴۰۲.‬‬‬

- بازگشت از شوروی به ضمیمه‌ی تنقیح بازگشت از شوروی، نشر آثار علم‬‏‫، ‏‫۱۴۰۱.‬‬

- بازگشت از شوروی، نشر دف، ‏‫۱۳۹۸.‬

- بازگشت از شوروی: به ضمیمه تقبیح بازگشت از شوروی، نشر آهید، ۱۳۹۸.‬

- بازگشت از شوروی به ضمیمه‌ی تنقیح بازگشت ازشوروی، نشر آوای ما‏‫‫، ۱۳۹۷.‬‬

- بازگشت از شوروی، نشر باریزان، ‏‫۱۳۹۷.‬

- بازگشت از شوروی، انتشارات مصدق‏‫، ۱۳۹۴.‬‬

بخشی از کتاب بازگشت از شوروی

«امیدوارم که دیگر بسپریزورنی‌ها را نبینم. در «سباستوپل» چقدر فراوان بودند! و می‌گفتند که در «ادسا» نیز هنوز دیده می‌شوند. درعین‌حال این‌ها درست شبیه آن‌هایی نبودند که در اوایل انقلاب دیده می‌شدند. این کودکان رها شدۀ امروز شاید پدر و مادرهایی هم داشتند که در قید حیات بودند. این بچه‌ها از دهکده‌های موطن خویش فرار کرده بودند. گاهی به‌دنبال هوس ماجراجویی، ولی اغلب اوقات به این علت که نمی‌توانستند فکر کنند که در هیچ‌جای دنیا بتوان بدبخت‌تر و فقیرانه‌تر از آنچه در موطن آن‌ها هست زندگی کرد. بعضی‌هاشان ده‌ساله هم نبودند. آن‌ها را از این راه می‌شد شناخت که خیلی بیش از دیگر بچه‌ها (نمی‌گویم بهتر) لباس پوشیده بودند. دیگر بچه‌ها غالباً یک لباس کوتاه شنا به بر داشتند (تابستان بود و گرما هم وحشتناک بود.) و سر و پا برهنه در کوچه‌ها می‌گشتند. و در ظاهر آن‌ها نیز هیچ علامتی از فقر دیده نمی‌شد. از شنای کنار دریا می‌آمدند یا به آنجا می‌شتافتند. و هرکدام ناچار خانه و مأموایی داشتند که دیگر لباس‌های خود را برای روزهای بارانی و برای زمستان در آنجا بگذارند و حفظ کنند. اما این بسپریزورنی‌ها نه خانه‌ای داشتند و نه کاشانه‌ای. و گذشته از لباس شنای کوتاه، شلوار وصله‌داری هم به پا داشتند.»