کتاب لیبرالیسم ایرانی

کتاب لیبرالیسم ایرانی نوشتهٔ سیامک طاهری است. نشر قطره این کتاب را منتشر کرده است؛ کتابی در باب سرمایه‌داری در ایران و خارج از آن و... .

درباره کتاب لیبرالیسم ایرانی

کتاب لیبرالیسم ایرانی (رؤیا یا توهم) کوشیده است تفاوت‌های روند سرمایه‌داری در ایران و رشد سرمایه‌داری به‌شکل کلاسیک آن را بررسی کند. نویسنده ابتدا به تحولات تاریخی و روند پیدایی و رشد سرمایه‌داری در اروپا و آمریکا پرداخته و سپس چگونگی رشد سرمایه‌داری کژدیسه (کج‌وکوله) شده در ایران را واکاوی کرده است. سیامک طاهری این کتاب را در سه بخش نوشته است؛ «اروپای کهن» و «شکل‌گیری سرمایه‌داری» و «ایران». او در مقدمه گفته است که لیبرالیسم، مکتبی اقتصادی است که سرسختانه طرفدار تجارت آزاد و جابه‌جایی آزاد کالا و نیروی کار و تنظیم خودبه‌خودی بازار است. این نویسنده خواسته به این پرسش پاسخ دهد که صرف‌نظر از خوب یا بدبودن نظریهٔ لیبرالیسم، آیا امکان تحقق چنین سیستمی در جامعهٔ ایران وجود دارد؟ در سرزمینی که در گذشته شکلی از تولید بر آن حاکم بوده است که پاره‌ای از صاحب‌نظران آن را «شیوهٔ تولید آسیایی» می‌دانند و فئودالیسم آن دست‌کم در دوره‌ای با شکل تیول‌داری همراه بوده و دارای سرمایه‌داری ملی - صنعتی به‌مثابهٔ نیروی تأثیرگذار جدی در کشور نبوده، آیا پی‌ریزی سیستمی لیبرالی امکان‌پذیر است؟

خواندن کتاب لیبرالیسم ایرانی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

این کتاب را به دوستداران علوم اجتماعی پیشنهاد می‌کنیم.

بخشی از کتاب لیبرالیسم ایرانی

«دوران محمدرضا شاه را باید به سه دورهٔ متفاوت تقسیم کرد: دورهٔ اول از شهریور ۱۳۲۰تا روی کار آمدن دولت دکتر مصدق؛ و دورهٔ دوم از روی کار آمدن دکتر مصدق تا کودتای ۲۸ مرداد و دورهٔ دیگر پس از انجام کودتا.

دورهٔ اول بیش‌تر به درگیری‌های سیاسی پرداخته شد و اثر چندانی از تغییرات اجتماعی-اقتصادی به چشم نمی‌خورد.

در دورهٔ کوتاه حکومت دکتر مصدق تلاش‌هایی در جهت شکل‌گیری یک اقتصاد ملی و از میان بردن پاره‌ای از وجوه بقایای فئودالیسم به چشم می‌خورد. به‌عنوان نمونه می‌توان از مصوبهٔ دولت در مورد ۱۵ درصد بهرهٔ مالکانه نام برد. نمونهٔ دیگر ایجاد محدوده برای شهر تهران، پس از جلوگیری از فروش نفت ایران توسط انگلستان، به منظور تأمین دارایی برای دولت بود. طبق قانونی که در مجلس به تصویب رسید، برای تهران محدوده‌ای تعیین شد و بقیهٔ اراضی که بخش عمدهٔ تهران امروز را شامل می‌شود، به‌عنوان اراضی موات شناخته شد و به دولت تعلق گرفت. این قانون در شهرهای دیگر نیز در حال اجرا بود که با کودتای ۲۸ مرداد، ابتدا با مصوبهٔ دولت نظامی ملغی شد (توجه شود که قانون مصوب مجلس با مصوبهٔ دولت نظامی ملغی شد!) سپس این اراضی که شامل بخش بزرگی از زمین‌های تهران بود، به تصرف خانوادهٔ پهلوی و دیگر عوامل وابسته به سلطنت در آمد.

در دوران سوم سلطنت محمدرضا شاه، روند صنایع مونتاژ با شدت ادامه پیدا کرد. یکی از تفاوت‌های رشد سرمایه‌داری در این دوران با دوران رضاشاه در همین شکل از رشد سرمایه‌داری است. در دوران رضاشاه برعکس دوران محمدرضاشاه، تقریباً همهٔ کارخانه‌های به وجود آمده، یا از خانوادهٔ صنایع مادر بودند یا صنایع تکمیلی.

بی‌گمان مهم‌ترین عملکرد محمدرضا شاه در دوران سلطنتش اصلاحات ارضی بود. این عمل که پس از گسترش مجدد فعالیت‌های سیاسی و تشکیل جبههٔ ملی دوم و در زیر فشار دولت دموکرات آمریکا صورت گرفت، چهرهٔ روستاهای ایران را به سرعت دگرگون کرد و روند مصرف کالاهای ساخته و نیم ساختهٔ کشورهای غربی در روستاها را شتاب بخشید.

از دیگر نمونه‌های ضعف سرمایه‌داری ایران را می‌توان در اصلاحات ارضی مشاهده کرد. همان‌طور که ذکر شد انقلاب مشروطیت دارای ماهیتی ضد فئودالی بود، اما نه تنها در این انقلاب بلکه تا سال‌ها از پی آن یعنی در جریان جنبش ملی شدن نفت و پس از آن نیز از سوی سرمایه‌داری ایرانی شعار اصلاحات ارضی و تقسیم زمین داده نشد و تنها پس از آن‌که این شعار توسط جنبش سوسیالیستی ایران به میان توده‌ها رفت، و با فشار نیروی خارجی (آمریکا) این اصلاحات انجام پذیرفت. حال آن‌که این وظیفه در کشورهای اروپایی توسط دولت‌های سرمایه‌داری انجام گرفته است.»