کتاب وضعیت استثنایی

کتاب وضعیت استثنایی نوشته‌ی جورجو آگامبن با ترجمه‌ی پویا ایمانی اثری است که به قلب رابطه‌ی میان قانون، سیاست و زندگی وارد می‌شود و نشان می‌دهد چگونه «استثنا» به قاعده‌ی پنهان حکومت‌های مدرن بدل شده است. آگامبن در این کتاب که نشر نی آن را منتشر کرده است، از خلال نمونه‌هایی تاریخی و حقوقی، از حقوق روم و قرون وسطا تا انقلاب فرانسه، جمهوری وایمار، فاشیسم ایتالیا، نازیسم آلمان، جنگ داخلی آمریکا، قوانین ضدتروریسم و گوانتانامو، سازوکاری را دنبال کرده است که در آن حاکم با تعلیق موقت قانون، زور عریان آن را حفظ می‌کند. متن با پیش‌گفتار مفصل مترجم آغاز می‌شود که جایگاه این کتاب را در پروژه‌ی هوموساکر و در گفت‌وگوی انتقادی با متفکرانی چون بنیامین، فوکو، نگری، دريدا و دیگران روشن می‌کند و سپس با پیش‌گفتار اختصاصی آگامبن برای ترجمه‌ی فارسی ادامه می‌یابد؛ پیش‌گفتاری که نشان می‌دهد ایده‌ی «وضعیت استثنایی به‌مثابه پارادایم حکومت» در بستر دولت‌های امنیتی امروز چه معنایی پیدا کرده است. این کتاب به‌جای تمرکز بر یک کشور یا یک دوره، ساختاری را پی می‌گیرد که در دل سنت حقوقی و متافیزیکی غرب رسوب کرده و مرز میان جنگ و صلح، حقوق و زور، شهروند و دشمن را مخدوش کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب وضعیت استثنایی

کتاب وضعیت استثنایی با تمرکز بر مفهوم «وضعیت استثنایی» در اندیشه‌ی جورجو آگامبن، جلد دوم از مجموعه‌ی هوموساکر است و بر آن‌چه در جلد نخست درباره‌ی «حیات برهنه» و قربانی قدرت حاکم طرح شده بود، بُعد نهادی و حقوقی می‌افزاید. مترجم در پیش‌گفتار خود نشان داده است که چگونه این کتاب در امتداد آثاری چون هوموساکر: قدرت حاکم و حیات برهنه، باقی‌مانده‌های آشویتس، ملکوت و جلال، آیین مقدس زبان، والاترین فقر، کار خدا و کاربرد بدن‌ها قرار می‌گیرد و همه‌ی آن‌ها حول یک مسئله می‌چرخند: زندگی‌ای که به انقیاد قانون درآمده و در منطقه‌ای آنومیک میان نوموس و فوزیس، قانون و طبیعت، معلق مانده است. در این چارچوب، وضعیت استثنایی به‌عنوان «برزخ میان حقوق عمومی و واقعیت سیاسی» و «زمان مرده‌ی حقوقی» معرفی شده است؛ فضایی تهی که در آن حقوق اساسی و آزادی‌های فردی تعلیق می‌شوند اما زور قانون، به‌صورت «قانون خط‌خورده»، باقی می‌ماند. آگامبن با تکیه بر سنت حقوقی روم (یوستی‌تیوم)، آیین‌های عزای عمومی، طرد و نفی بلد در قبایل ژرمنی، کارناوال‌های آنومیک قرون وسطی، و سپس وضعیت فوق‌العاده، حکومت نظامی، اختیارات فوق‌العاده و اصل پیشوایی در دولت‌های مدرن، نشان داده است که این سازوکارها همه صورت‌های گوناگون یک ساختار واحدند. کتاب وضعیت استثنایی در فصل‌های متعددی پیش می‌رود که از «وضعیت استثنایی به‌مثابه پارادایم حکومت» آغاز می‌شود و به‌تدریج به بحث‌های دقیق‌تری درباره‌ی نسبت حاکمیت و استثنا، جنگ داخلی، دولت امنیت، تعلیق قانون اساسی، اختیارات تام، حکومت نظامی، قانون‌گذاری از طریق فرامین اجرایی و احکام تقنینی می‌رسد. آگامبن با رجوع به متون حقوقی و سیاسی فرانسه، آلمان، ایتالیا، سوئیس، انگلستان و ایالات متحده، تاریخچه‌ی مفصل وضعیت فوق‌العاده و وضعیت اضطراری را بازسازی کرده است؛ از قانون ۸ ژوئیه‌ی ۱۷۹۱ و اصل ۹۲ قانون اساسی سال ۸ در فرانسه تا اصل ۴۸ قانون اساسی وایمار، فرمان‌های هیتلر، قوانین اختیارات تام در جنگ جهانی اول، احکام تقنینی رژیم فاشیستی ایتالیا، قانون دفاع از قلمرو در انگلستان، تعلیق حق قرار احضار زندانی در جنگ داخلی آمریکا و فرمان نظامی ۱۳ نوامبر ۲۰۰۱ درباره‌ی بازداشت نامحدود اتباع خارجی. در این مسیر، کتاب وضعیت استثنایی نشان داده است که چگونه وضعیت‌های اضطراری که قرار بود موقتی و استثنایی باشند، به‌تدریج به تکنیک عادی حکومت بدل شده‌اند و مرز میان دموکراسی و استبداد مطلقه را به «آستانه‌ی تعیّن‌ناپذیر» تبدیل کرده‌اند.

خلاصه کتاب وضعیت استثنایی

آگامبن در متن اصلی وضعیت استثنایی از یک تز محوری آغاز می‌کند: وضعیت‌های استثنایی در جهان معاصر دیگر استثنا نیستند، بلکه مطابق حکم مشهور بنیامین، به قاعده بدل شده‌اند. از این‌جا پروژه‌ی کتاب شکل می‌گیرد: تبارشناسی و تحلیل ساختاری وضعیتی که در آن قانون با تعلیق خود، زندگی را در بر می‌گیرد و آن را به «حیات برهنه» فرو می‌کاهد. نویسنده ابتدا به سنت حقوقی روم و مفهوم یوستی‌تیوم می‌پردازد؛ حالتی که در آن با اعلام عزای عمومی، نظم عادی حقوقی متوقف می‌شود بی‌آن‌که قانون به‌طور رسمی لغو شود. سپس با عبور از طرد و نفی بلد در قبایل ژرمنی و آیین‌های آنومیک قرون وسطی، به شکل‌های مدرن‌تر این سازوکار در انقلاب فرانسه، قانون‌های وضع فوق‌العاده، تعلیق قانون اساسی و واگذاری اختیارات تام به قوه‌ی مجریه می‌رسد. در ادامه، کتاب وضعیت استثنایی نشان می‌دهد که چگونه در جمهوری وایمار، اصل ۴۸ قانون اساسی با اعطای اختیارات گسترده به رئیس‌جمهور برای تعلیق حقوق اساسی، زمینه‌ی برپایی «دیكتاتوری ریاستی» و سپس قدرت‌گیری نازیسم را فراهم کرد و چگونه در فرانسه، انگلستان، سوئیس و ایتالیا، جنگ جهانی اول و بحران‌های اقتصادی پس از آن، آزمایشگاهی برای گسترش قانون‌گذاری استثنایی از طریق فرامین اجرایی و احکام تقنینی شد. آگامبن این روند را تا دولت‌های معاصر دنبال کرده است: از قانون میهن‌پرستی در آمریکا و فرمان نظامی ۱۳ نوامبر ۲۰۰۱ که وضعیت «بازداشتی» را خلق کرد، تا اعلام وضعیت اضطراری در فرانسه و شکل‌گیری «دولت امنیت» که بر ترس دائمی، سیاست‌زدایی از شهروندان و تعلیق قطعیت حقوقی استوار است. در سطح نظری، نویسنده با بحث از نسبت حاکمیت و استثنا در کارل اشمیت، مفهوم اضطرار در سنت حقوقی مسیحی، و تقابل میان «درون/بیرون» نظام حقوقی، استدلال کرده است که وضعیت استثنایی نه کاملاً درون قانون است نه بیرون آن، بلکه آستانه‌ای است که در آن قانون و آنومی در هم می‌آمیزند. نتیجه‌ی نهایی این تحلیل، طرح این ادعاست که سیاست مدرن در حال حرکت به‌سوی «جنگ داخلی عالم‌گیر» و پایان شکل کلاسیک سیاست است و «کنش سیاسی راستین» فقط زمانی ممکن می‌شود که پیوند خشونت و قانون گسسته و بی‌ارتباطی قانون و زندگی آشکار شود.

چرا باید کتاب وضعیت استثنایی را بخوانیم؟

خواندن وضعیت استثنایی امکان مواجهه با یکی از بنیادی‌ترین پرسش‌های سیاست معاصر را فراهم می‌کند: چگونه نظام‌هایی که بر نام دموکراسی و حقوق بنا شده‌اند، از درون همان چارچوب حقوقی، امکان تعلیق حقوق و تولید حیات‌های برهنه را در خود حمل می‌کنند. این کتاب با کنارهم‌گذاشتن نمونه‌های تاریخی متنوع از حقوق روم تا گوانتانامو، نشان می‌دهد که وضعیت فوق‌العاده نه حادثه‌ای گذرا، بلکه پارادایمی است که شکل دولت، نسبت قوا، جایگاه شهروند و معنای امنیت را بازتعریف کرده است. خواننده در این اثر با مفاهیمی چون حاکمیت، اضطرار، اختیارات تام، حکومت نظامی، دولت امنیت، جنگ داخلی عالم‌گیر و حیات برهنه در پیوندی زنده با پرونده‌های مشخص حقوقی و سیاسی روبه‌رو می‌شود و می‌تواند ببیند چگونه تعابیری ظاهرا مبهم در قوانین، مانند «به دلیلی جدی تصور شود»، به ابزارهایی برای گسترش بی‌سابقه‌ی قدرت اجرایی بدل شده‌اند. این کتاب همچنین به‌واسطه‌ی پیش‌گفتار مترجم و پیش‌گفتار اختصاصی آگامبن برای ترجمه‌ی فارسی، خواننده را در موقعیتی قرار می‌دهد که بحث را نه‌فقط در سطح نظری، بلکه در نسبت با وضعیت دولت‌های امنیتی امروز و مناقشات فکری پیرامون پروژه‌ی آگامبن دنبال کند. ارجاع‌های مکرر به نقدهای متفکرانی چون دريدا، نگری، ويرنو و دیگران، و اشاره به پیوند این بحث با سنت‌های مختلف فلسفی و حقوقی، وضعیت استثنایی را به متنی بدل کرده است که هم برای فهم سازوکارهای قدرت در جهان معاصر اهمیت دارد هم برای بازاندیشی در معنای کنش سیاسی، قانون و زندگی. برای کسانی که می‌خواهند از سطح شعارهای کلی درباره‌ی آزادی، امنیت و دموکراسی فراتر بروند و منطق درونی نهادهایی مانند وضعیت اضطراری، قانون‌گذاری با فرامین اجرایی و بازداشت نامحدود را بفهمند، این کتاب منبعی غنی و چالش‌برانگیز است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن وضعیت استثنایی به دانشجویان و پژوهشگران فلسفه‌ی سیاسی، حقوق عمومی، علوم سیاسی و مطالعات امنیتی پیشنهاد می‌شود که به سازوکارهای قدرت، حاکمیت و قانون علاقه‌مندند. همچنین به کسانی پیشنهاد می‌شود که درگیر تحلیل وضعیت‌های اضطراری، قوانین ضدتروریسم، دولت امنیت و نسبت میان آزادی‌های فردی و امنیت جمعی هستند یا در حوزه‌ی روزنامه‌نگاری و نقد سیاسی به‌دنبال چارچوبی نظری برای فهم تعلیق حقوق و گسترش اختیارات اجرایی‌اند.

بخشی از کتاب وضعیت استثنایی

«اولين هدف آگامبن در اين کتاب نشان‌دادن اين نکته است که وضعيت‌های استثنايی اتفاقا خيلی هم «استثنايی» نيستند، بلکه بنابر حکم مشهور بنيامين، تبديل به «قاعده» شده‌اند. نويسنده با همين هدف به تبارشناسی وضعيت استثنايی از سرچشمه‌های کهن‌اش در حقوق روم تا مظاهر مدرن‌ترش در فرانسهٔ انقلابی، آمريکای دورهٔ جنگ داخلی، آلمان نازی و ايتاليای فاشيست می‌پردازد تا نهايتا به اين نتيجه برسد که وقتی وضعيت استثنايی بدل به قاعده شد، نظام حقوقی سياسی هم تبديل به يک ماشين کشتار می‌شود. موتور زيست‌سياسی اين ماشين کشتار همان وضعيت استثنايی است که به‌زعم آگامبن «غرب را به سوی يک جنگ داخلی‌عالم‌گير پيش می‌راند». نويسنده حتا گامی فراتر می‌نهد و وضعيت استثنايی را درون‌ماندگار ساختار حقوقی‌ـ سياسی و بلکه متافيزيکی غرب معرفی می‌کند، «ساختار اصلی و آغازينی» که مابه‌ازايش را بايد در هستی‌شناسی و زبان جُست. آگامبن می‌گويد به‌موجب اين ساختار بنيادين که بين نوموس و لوگوس مشترک است، قوه و فعل به‌طور ريشه‌ای از هم می‌گسلند: «همه‌چيز به‌گونه‌ای است که انگار هم نوموس هم لوگوس محتاج نوعی منطقهٔ آنوميک (يا نامنطقی) تعليق بوده‌اند تا ارجاع خود را به عالم حيات توجيه وشالوده‌مند کنند. قانون ظاهرا فقط در صورت ادغام آنومی قادر است به حيات خود ادامه دهد، درست همان‌طور که زبان فقط به شرط مصادرهٔ امر غيرزبانی می‌تواند موجوديت داشته باشد. در هر دو مورد، به‌نظر می‌رسد تعارض بر سر فضايی تهی است: از يک سو آنومی، خلأ حقوقی، و از سوی ديگر هستی ناب عاری از هر تعين يا محمول انضمامی. برای قانون، اين فضای خالی همان وضعيت استثنايی است که بُعد مقوم و عنصر ذاتی آن است. درست همان‌طور که رابطهٔ بين هنجار و واقعيت عملاً تعليق هنجار را اقتضا می‌کند، در هستی‌شناسی هم رابطهٔ ميان زبان و جهان مستلزم تعليق دلالت سرراست در قالب لانگ است».»