کتاب وضعیت استثنایی

کتاب وضعیت استثنایی (State of Exception) نوشته جورجو آگامبن، به قلب رابطه‌ی میان قانون، سیاست و زندگی وارد می‌شود و نشان می‌دهد چگونه استثنا به قاعده‌ی پنهان حکومت‌های مدرن بدل شده است. آگامبن از خلال نمونه‌هایی تاریخی و حقوقی، از حقوق روم و قرون وسطا تا انقلاب فرانسه، جمهوری وایمار، فاشیسم ایتالیا، نازیسم آلمان، جنگ داخلی آمریکا، قوانین ضدتروریسم و گوانتانامو، سازوکاری را دنبال کرده است که در آن حاکم با تعلیق موقت قانون، زور عریان آن را حفظ می‌کند. پویا ایمانی این رساله را ترجمه و نشر نی منتشر کرده است. نسخه الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب وضعیت استثنایی

کتاب وضعیت استثنایی با تمرکز بر مفهوم وضعیت استثنایی در اندیشه‌ی جورجو آگامبن، جلد دوم از مجموعه‌ی هوموساکر است و بر آنچه در جلد نخست درباره‌ی حیات برهنه و قربانی قدرت حاکم طرح شده بود، بُعد نهادی و حقوقی می‌افزاید. آگامبن در این کتاب با استناد به سنت حقوقی روم (یوستی‌تیوم)، آیین‌های عزای عمومی، طرد و نفی بلد در قبایل ژرمنی، کارناوال‌های آنومیک قرون وسطا، و سپس وضعیت فوق‌العاده، حکومت نظامی، اختیارات فوق‌العاده و اصل پیشوایی در دولت‌های مدرن، نشان داده که این سازوکارها همه صورت‌های گوناگون یک ساختار واحدند. کتاب از وضعیت استثنایی به‌مثابه‌ی پارادایم حکومت آغاز می‌کند و به‌تدریج به بحث‌های دقیق‌تری درباره‌ی نسبت حاکمیت و استثنا، جنگ داخلی، دولت امنیت، تعلیق قانون اساسی، اختیارات تام، حکومت نظامی، قانون‌گذاری از طریق فرامین اجرایی و احکام تقنینی می‌رسد. آگامبن با رجوع به متون حقوقی و سیاسی فرانسه، آلمان، ایتالیا، سوئیس، انگلستان و ایالات متحده، تاریخچه‌ی مفصل وضعیت فوق‌العاده و وضعیت اضطراری را بازسازی کرده است؛ از قانون ۸ ژوئیه‌ی ۱۷۹۱ و اصل ۹۲ قانون اساسی سال ۸ در فرانسه تا اصل ۴۸ قانون اساسی وایمار، فرمان‌های هیتلر، قوانین اختیارات تام در جنگ جهانی اول، احکام تقنینی رژیم فاشیستی ایتالیا، قانون دفاع از قلمرو در انگلستان، تعلیق حق قرار احضار زندانی در جنگ داخلی آمریکا و فرمان نظامی ۱۳ نوامبر ۲۰۰۱ درباره‌ی بازداشت نامحدود اتباع خارجی. در این مسیر، کتاب وضعیت استثنایی نشان داده است که چگونه وضعیت‌های اضطراری که قرار بود موقتی و استثنایی باشند، به‌تدریج به تکنیک عادی حکومت بدل شده‌اند و مرز میان دموکراسی و استبداد مطلقه را به آستانه‌ی تعین‌ناپذیر تبدیل کرده‌اند.

خلاصه کتاب وضعیت استثنایی

آگامبن در متن اصلی وضعیت استثنایی از یک تز محوری آغاز می‌کند: وضعیت‌های استثنایی در جهان معاصر دیگر استثنا نیستند، بلکه مطابق حکم مشهور بنیامین، به قاعده بدل شده‌اند. از این‌جا پروژه‌ی کتاب شکل می‌گیرد: تبارشناسی و تحلیل ساختاری وضعیتی که در آن قانون با تعلیق خود، زندگی را در بر می‌گیرد و آن را به حیات برهنه فرو می‌کاهد. نویسنده ابتدا به سنت حقوقی روم و مفهوم یوستی‌تیوم می‌پردازد؛ حالتی که در آن با اعلام عزای عمومی، نظم عادی حقوقی متوقف می‌شود بی‌ آن‌که قانون به‌طور رسمی لغو شود. سپس با عبور از طرد و نفی بلد در قبایل ژرمنی و آیین‌های آنومیک قرون وسطا، به شکل‌های مدرن‌تر این سازوکار در انقلاب فرانسه، قانون‌های وضع فوق‌العاده، تعلیق قانون اساسی و واگذاری اختیارات تام به قوه‌ی مجریه می‌رسد. 

در ادامه، کتاب وضعیت استثنایی نشان می‌دهد که چگونه در جمهوری وایمار، اصل ۴۸ قانون اساسی با اعطای اختیارات گسترده به رئیس‌جمهور برای تعلیق حقوق اساسی، زمینه‌ی برپایی دیکتاتوری ریاستی و سپس قدرت‌گیری نازیسم را فراهم کرد و چگونه در فرانسه، انگلستان، سوئیس و ایتالیا، جنگ جهانی اول و بحران‌های اقتصادی پس از آن، آزمایشگاهی برای گسترش قانون‌گذاری استثنایی از طریق فرامین اجرایی و احکام تقنینی شد. آگامبن این روند را تا دولت‌های معاصر دنبال کرده است: از قانون میهن‌پرستی در آمریکا و فرمان نظامی ۱۳ نوامبر ۲۰۰۱ که وضعیت بازداشتی را خلق کرد، تا اعلام وضعیت اضطراری در فرانسه و شکل‌گیری دولت امنیت که بر ترس دائمی، سیاست‌زدایی از شهروندان و تعلیق قطعیت حقوقی استوار است. در سطح نظری، نویسنده با بحث از نسبت حاکمیت و استثنا در کارل اشمیت، مفهوم اضطرار در سنت حقوقی مسیحی، و تقابل میان درون/بیرون نظام حقوقی، استدلال کرده که وضعیت استثنایی نه کاملاً درون قانون است نه بیرون آن، بلکه آستانه‌ای است که در آن قانون و آنومی در هم می‌آمیزند. نتیجه‌ی نهایی این تحلیل، طرح این ادعاست که سیاست مدرن در حال حرکت به‌سوی جنگ داخلی عالم‌گیر و پایان شکل کلاسیک سیاست است و کنش سیاسی راستین فقط زمانی ممکن می‌شود که پیوند خشونت و قانون گسسته و بی‌ارتباطی قانون و زندگی آشکار شود.

چرا باید کتاب وضعیت استثنایی را بخوانیم؟

این کتاب با کنار هم‌ گذاشتن نمونه‌های تاریخی متنوع از حقوق روم تا گوانتانامو، نشان می‌دهد که وضعیت فوق‌العاده نه حادثه‌ای گذرا، بلکه پارادایمی است که شکل دولت، نسبت قوا، جایگاه شهروند و معنای امنیت را بازتعریف کرده است. ارجاع‌های مکرر به نقدهای متفکرانی چون دریدا، نگری، ویرنو و دیگران، و اشاره به پیوند این بحث با سنت‌های مختلف فلسفی و حقوقی، وضعیت استثنایی را به متنی بدل کرده که هم برای فهم سازوکارهای قدرت در جهان معاصر اهمیت دارد هم برای بازاندیشی در معنای کنش سیاسی، قانون و زندگی.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن وضعیت استثنایی به دانشجویان و پژوهشگران فلسفه‌ی سیاسی، حقوق عمومی، علوم سیاسی و مطالعات امنیتی پیشنهاد می‌شود؛ همچنین به کسانی که درگیر تحلیل وضعیت‌های اضطراری، قوانین ضدتروریسم، و نسبت میان آزادی‌های فردی و امنیت جمعی هستند یا در حوزه‌ی روزنامه‌نگاری و نقد سیاسی به‌دنبال چارچوبی نظری برای فهم تعلیق حقوق و گسترش اختیارات اجرایی‌اند.

درباره جورجو آگامبن

جورجو آگامبن (Giorgio Agamben) (متولد ۱۹۴۲)، فیلسوف و نظریه‌پرداز معاصر ایتالیایی، و از نافذترین چهره‌های اندیشه‌ی سیاسی و فلسفی قرن بیست‌ویکم است که با بازخوانی مفاهیم قدرت، قانون و حیات، لایه‌های پنهان حاکمیت مدرن را واکاوی می‌کند. او که در رم متولد شد، بیشترین شهرت خود را مدیون پروژه‌ی چندجلدی «هومو ساکر» است؛ اثری که در آن با معرفی مفهوم حیات برهنه، نشان می‌دهد چگونه قدرت سیاسی در وضعیت استثنایی، مرز میان زندگی زیست‌شناختی و حقوق مدنی را از میان می‌برد. آگامبن با پیوند دادن ریشه‌های فقهی و زبانی به مسائل سیاسی روز، مفاهیم بدیعی را در آثاری نظیر «امر گشوده: انسان و حیوان» تبیین کرده و ساختارهای دموکراسی غربی و نسبت انسان با قانون را به چالش کشیده است. تفکر آگامبن فراتر از سیاست، وارد قلمروهای زیبایی‌شناسی، هستی‌شناسی و الهیات نیز شده است، چنان‌که در «کودکی و تاریخ» و «زبان و مرگ» به تأمل درباره‌ی تجربه‌ی انسانی، زمان و ماهیت زبان پرداخته است.

بخشی از کتاب وضعیت استثنایی

«نزديکی ماهوی وضعيت استثنايی و حاکميت را [نخستين‌بار] کارلاشميت در کتاب الهيات سياسی (۱۹۲۲) برقرار کرد. هرچند تعريف مشهور او از حاکم به‌منزلهٔ "کسی که دربارهٔ وضعيت استثنايی تصميم می‌گيرد" مورد بحث و شرح گسترده قرار گرفته است هنوز هم نظريهٔ وضعيت استثنايی در حقوق عمومی وجود ندارد و به‌نظر می‌رسد حقوق‌دانان و نظريه‌پردازان حقوق عمومی مسئله را بيش‌تر مسئله‌ای عملی فرض کرده‌اند تا معضلی به‌راستی حقوقی. نه‌فقط آن دسته از نويسندگانی که (به‌تأسی از حکم باستانی "اضطرار قانون ندارد") تصديق می‌کنند وضعيت اضطراری ـکه بنيان و شالودهٔ استثناست ــ نمی‌تواند شکل حقوقی داشته باشد طرح چنين نظريه‌ای را نادرست می‌دانند، بلکه حتا نيل به تعريفی از اين اصطلاح هم با توجه به موقعيت‌اش در مرز بين سياست و حقوق دشوار می‌نمايد. درواقع، بنابر باوری رايج، وضعيت استثنايی "مرحلهٔ عدم‌توازن ميان حقوق عمومی و واقعيت سياسی" است که مثل جنگ داخلی، قيام مسلحانه و مقاومت در "حواشی مرزهای نادقيق وغيرقطعی حقوق و سياست، در نقطهٔ تلاقی اين دو" قرار دارد. ازاين‌رو طرح مسئلهٔ مرز يا حد بيش از پيش ضرورت می‌يابد: اگر تدابير استثنايی مولود دوره‌های بحران سياسی باشند و ازاين‌رو ناچار باشيم آن‌ها را با اتکا به مبانی سياسی و نه برپايهٔ اصول حقوق و قانون اساسی بفهميم، آن‌گاه وضعيت تناقض‌آميزی به‌وجود می‌آيد که به‌موجب آن اين‌ها تدابيری حقوقی‌اند که با معيارهای قانونی قابل‌فهم نيستند و وضعيت استثنايی بدل می‌شود به صورتِ قانونی آن‌چه نمی‌تواند صورت قانونی به خود بگيرد. از طرف ديگر، اگر قانونْ استثنا ـ يعنی تعليق خود قانون ــ را به‌منزلهٔ اصلی‌ترين ابزارش برای مواجهه با زندگی و احاطه بر آن به خدمت می‌گيرد، پس نظريه‌ای در باب وضعيت استثنايی‌شرط مقدماتی هر تعريفی از رابطه‌ای است که موجود زنده را به قانون ملتزم می‌کند و درهمان‌حال او را [بی‌پناه] به دست قانون می‌سپارد.»