کتاب از دجله تا گنگ

«از دجله تا گنگ» یادداشت‌های سفر علامه سید‌هبه‌الدین شهرستانی به هندوستان است. «از دجله تا گنگ» سفرنامه‌ای به‌شدت هویت‌ساز است و روح و شخصیت و طعم سفر دارد. فراز و فرود و سفر با جامعه‌شناسی لایه‌های مردم هندوستان و کربلا و مسیر این سفر به‌شدت خواندنی است. شرح بت‌پرستی مردم هند و انواع بت‌ها و نام‌هایشان و شیوه‌های بت‌پرستی آن‌ها بدون پیش‌داوری نویسنده، نشانِ صداقت یک مسلمان صاحب‌منبر و باتقواست. کتاب ستیزه‌جو نیست؛ بلکه آگاهی می‌دهد و هم‌ذات‌پنداری به‌وجود می‌آورد. کتاب تأویل‌گرا نیست. تشریح ندارد؛ اما موشکاف است. رفرنسی بدیع دارد. زبان بی‌تکلف و صمیمانه ما را به یک افق جدید از سفرنامه‌نویسی می‌رساند. بحر و خشکی چنان با کلمه اندازه شده تا تفاوت بت‌پرست و خداپرست را دریابیم. توضیح ندارد؛ اما مکاشفه دارد. کلمه بار معانی را دقیق اندازه می‌گیرد. سفرنامه‌ای بدیع با ایجازی که خاص بزرگان است؛ نه اینکه مثل برخی خود بگوید و مدام طریق سفر را قطع کند و خود را به رخ مخاطب و نقد بکشد. کتاب سرشار از روح عشق است. کلمات نجیب و چیدمان روایت، خوش‌خوانیِ بسیار دارد. رمان‌نویسی و درام ما به‌شدت از کشف در سفرنامه‌ها رنج می‌برد.