کتاب دیوان خاقانی شروانی

کتاب دیوان خاقانی شروانی نسخه‌برگردان دستنویس شمارة ۴۳۹ مجموعة لالااسماعیل کتابخانة سلیمانیه استانبول است که سروده‌های افضل‌الدین بدیل‌بن علی خاقانی شروانی را در کنار مقدمه و پژوهش محمدرضا ترکی و سیدمحسن حسینی وردنجانی گرد آورده است. انتشارات دانشگاه تهران آن را منتشر کرده است و متن اصلی کتاب بر پایه‌ی عکسی کامل و خوانا از یکی از کهن‌ترین و معتبرترین نسخه‌های دیوان خاقانی تنظیم شده است. در این اثر، متن دستنویس به‌همراه چندین فهرست و نمایه عرضه شده تا هم برای خواندن شعرها و هم برای کار پژوهشی قابل استفاده باشد. مقدمه‌ی مفصل کتاب، ضمن معرفی نسخه‌ی لالااسماعیل، جایگاه آن را در میان نسخه‌های دیگر دیوان خاقانی نشان داده است و به‌کمک نمونه‌های متعدد، دقت و اصالت ضبط‌های این نسخه را بررسی کرده است. در ادامه، متن کامل قصاید، ترجیعات، قطعات، غزلیات و رباعیات خاقانی بر اساس همین دستنویس آمده و در پایان نیز نمایه‌هایی از اعلام اشخاص، جای‌ها، اصطلاحات تخصصی و آیات و روایات و امثال عربی تنظیم شده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب دیوان خاقانی شروانی

کتاب دیوان خاقانی شروانی در این انتشار، بر محور نسخه‌ی خطی شمارة ۴۳۹ مجموعة لالااسماعیل کتابخانة سلیمانیه استانبول سامان یافته است؛ نسخه‌ای که در ۳۶۳ برگ و با خط نسخ خوانا نوشته شده و به‌گفته‌ی مقدمه، از نظر قدمت و سلامت متن، در شمار بهترین دستنویس‌های شناخته‌شده‌ی دیوان خاقانی قرار گرفته است. محمدرضا ترکی و سیدمحسن حسینی وردنجانی در مقدمه‌ی مفصل کتاب، نخست پیشینه‌ی توجه ادیبان و خاقانی‌پژوهان به شعر خاقانی را یاد کرده‌اند و نشان داده‌اند که چرا دست‌یافتن به متنی پیراسته از دیوان او یکی از دغدغه‌های اصلی پژوهشگران بوده است. سپس با مرور چاپ‌های مشهور دیوان، به‌ویژه تصحیح‌های عبدالرسولی و سجادی، کاستی‌های آن‌ها را در ضبط ابیات، حروف‌چینی و انتخاب نسخه‌ی اساس برشمرده‌اند و توضیح داده‌اند که چگونه جست‌وجوی نسخه‌ای هم‌سنگ نسخه‌ی کهن مجلس، سرانجام به کشف نسخه‌ی لالااسماعیل انجامیده است. در این بخش، ویژگی‌های مادی و کتاب‌شناختی نسخه، مانند نوع خط، شمار سطرها، نبود تذهیب درباری و نشانه‌های بازخوانی و حاشیه‌نویسی، به‌تفصیل توصیف شده است. کتاب دیوان خاقانی شروانی در ادامه‌ی مقدمه، به‌صورت گام‌به‌گام نسخه‌ی لالااسماعیل را با دیگر دستنویس‌های مهم دیوان، از جمله نسخه‌ی مجلس، نسخه‌ی لندن، نسخه‌ی مرعشی منسوب به صادق انصاری، نسخه‌ی پرینستون، نسخه‌ی کتابخانة فاتح ترکیه و نسخه‌ی دانشکده‌ی ادبیات دانشگاه تهران مقایسه کرده است. در این مقایسه‌ها، هم ارزش ضبط‌های درست نسخه‌ی لالااسماعیل با آوردن نمونه‌های متعدد از ابیات مشکل‌دار نشان داده شده و هم خطاها، تصحیف‌ها و تحریف‌های نسخه‌های دیگر بررسی شده است. بخشی از مقدمه به «ضبط‌های سنجیده‌ی دستنویس ۶۳۹ لالااسماعیل» اختصاص دارد که در آن، بیت‌به‌بیت نشان داده شده است چگونه انتخاب نگاشته‌هایی مانند «صلف» به‌جای «صفت»، «محضر بستن» به‌جای «محضر نوشتن»، «لبس» به‌جای «تیس»، «مهره» به‌جای «حقّه»، «ابن صبح» به‌جای «این صبح» و ده‌ها نمونه‌ی دیگر، معنای بیت و ساختار سبکی شعر خاقانی را روشن‌تر می‌کند. در بخش‌های بعدی مقدمه، ساختار منطقی اشعار در نسخه، دسته‌بندی قالب‌ها، عنوان‌های دقیق قصاید و قطعات، و اطلاعات تاریخی نهفته در این عنوان‌ها، مانند نام و جایگاه ممدوحان و نیز تاریخ دقیق درگذشت خاقانی، بررسی شده است. پس از این مباحث، متن عکسی کامل نسخه‌ی ۶۳۹، همراه با فهرست ساختاری اشعار، فهرست عناوین، فهرست اشعار بر اساس مصرع نخست و دوم و نمایه‌های موضوعی، بدنه‌ی اصلی کتاب را تشکیل می‌دهد.

چرا باید کتاب دیوان خاقانی شروانی را بخوانیم؟

این کتاب از یک‌سو متن کامل دیوان خاقانی را بر پایه‌ی نسخه‌ای کهن و معتبر در اختیار گذاشته است و از سوی دیگر، در مقدمه و پژوهش خود نشان داده است که چگونه می‌توان با تکیه‌بر نسخه‌شناسی دقیق، بسیاری از ابهام‌ها و لغزش‌های رایج در خوانش شعر خاقانی را برطرف کرد. خواننده در این اثر با خودِ دستنویس لالااسماعیل روبه‌رو می‌شود و می‌تواند در کنار شعرها، به شیوه‌ی نگارش، نقطه‌گذاری، مشکو‌ل‌گذاری و حاشیه‌نویسی کاتب نیز توجه کند؛ عناصری که در فهم وزن، قافیه و معنای ابیات نقش دارند. مقدمه‌ی کتاب با آوردن نمونه‌های فراوان از ابیات دشوار، نشان داده است که چگونه یک نقطه، یک حرکت یا یک واژه‌ی کم‌کاربرد می‌تواند معنای بیت را دگرگون کند و چگونه بازگشت به نسخه‌ی دقیق، تصویرسازی‌ها و صنایع مورد علاقه‌ی خاقانی را دوباره آشکار می‌کند. از سوی دیگر، در این کتاب به ساختار درونی دیوان نیز توجه شده است؛ یعنی جای‌گیری قصاید، ترجیعات، قطعات، غزلیات و رباعیات، و نیز عنوان‌هایی که در نسخه برای هر شعر آمده است. این عنوان‌ها، علاوه‌بر کمک به فهم مضمون و مخاطب هر شعر، اطلاعاتی درباره‌ی ممدوحان، زمان و مکان سرایش و مناسبت‌های تاریخی در اختیار می‌گذارند. بررسی تطبیقی نسخه‌ی لالااسماعیل با نسخه‌های مجلس، لندن، مرعشی، پرینستون، فاتح و دانشگاه تهران، تصویری روشن از شبکه‌ی خویشاوندی نسخه‌ها و میزان اعتبار هریک به‌دست داده است. در پایان کتاب، فهرست‌های متنوع و نمایه‌های دقیق، امکان جست‌وجوی هدفمند در دیوان را فراهم کرده است؛ چه برای پی‌گیری یک ممدوح یا یک شهر، چه برای دنبال‌کردن واژگان و اصطلاحات پزشکی، فلکی و موسیقایی در شعر خاقانی.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به دانشجویان و پژوهشگران زبان و ادبیات فارسی، نسخه‌پژوهان، علاقه‌مندان به شعر کلاسیک فارسی، خاقانی‌پژوهان و کسانی پیشنهاد می‌شود که در کار تصحیح متون، سبک‌شناسی و تاریخ فرهنگی ایران به‌دنبال متنی دقیق از دیوان خاقانی و گزارشی مستند از نسخه‌های آن هستند.