کتاب ردیف میرزا حسینقلی

کتاب ردیف میرزا حسینقلی (دستگاه شور؛ آوانگاری تحلیلی و ترجمه برای سنتور) نوشته‌ی داریوش پیرنیاکان و محمدحسین معلم اثری است که به‌طور اختصاصی به بازنویسی و تحلیل ردیف میرزا حسینقلی برای ساز سنتور می‌پردازد. انتشارات دانشگاه تهران آن را منتشر کرده است. نویسندگان با تکیه‌بر روایت ضبط‌شده‌ی علی‌اکبر شهنازی از ردیف پدرش، این ردیف را از مبنای نت سل و متناسب با سنت کوک و آموزش سنتور بازنویسی کرده‌اند تا با ردیف‌های صبا و پایور هم‌خوان باشد. در این کتاب، دستگاه شورِ ردیف میرزا حسینقلی به‌صورت کامل برای سنتور آوانگاری شده و در کنار هر گوشه، توضیحات تحلیلی درباره‌ی ساختار مدال، نقش درجات، نوع دانگ‌ها و پنتاکوردها و شیوه‌ی فرودها آمده است. متن کتاب علاوه‌بر نت‌نویسی، به بازنگری در روش‌های نگارش ردیف، مقایسه‌ی شیوه‌های صبا، پایور و داریوش طلایی و توضیح روش آوانگاری تحلیلی اختصاص دارد و در بخش‌های مختلف، از جزئیات تکنیکی سنتورنوازی مانند ریز، تک‌ریز، شلال، تریل، تکیه، گروه‌بندی نت‌ها و شیوه‌ی نوشتن تکرارها سخن گفته شده است. این اثر برای نوازندگان سنتور نوشته شده که پیش‌تر با ردیف‌های صبا و پایور آشنا هستند و اکنون می‌خواهند ردیف میرزا حسینقلی را هم در کارگان آموزشی و اجرایی خود وارد کنند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب ردیف میرزا حسینقلی

کتاب ردیف میرزا حسینقلی (دستگاه شور؛ آوانگاری تحلیلی و ترجمه برای سنتور) اثری است که داریوش پیرنیاکان و محمدحسین معلم در آن به سراغ یکی از مهم‌ترین روایت‌های ردیف تار رفته‌اند و آن را برای سنتور بازنویسی کرده‌اند. در پیشگفتار، زندگی و جایگاه میرزاحسینقلی، فرزند آقاعلی‌اکبر فراهانی و برادر کوچک‌تر میرزاعبدالله، معرفی شده و توضیح داده شده است که چگونه ردیف او به‌واسطه‌ی ضبط‌های علی‌اکبر شهنازی و نیز روایت فخام‌الدوله بهزادی در دسترس قرار گرفته است. نویسندگان توضیح داده‌اند که چرا روایت شهنازی را مبنای کار خود قرار داده‌اند و چگونه این روایت را با منطق کوک و کارگان سنتور هماهنگ کرده‌اند. در ادامه، کتاب به مسئله‌ی روش‌های مختلف نگارش ردیف می‌پردازد: از نمونه‌های اولیه‌ی مهدیقلی هدایت و حسین هنگ‌آفرین با میزان‌نما و خط میزان، تا شکل ارتقایافته‌ی بدون میزان‌نما در نوشته‌های صبا، پایور، معروفی و دورینگ، و سپس جهش چندمرحله‌ای روش آوانگاری تحلیلی که داریوش طلایی در کتاب تحلیل ردیف به‌کار برده است. در این میان، نویسندگان ضمن اشاره به پیشینه‌ی این روش در کار پژوهشگرانی مانند محمدتقی مسعودیه، توضیح می‌دهند که چرا برای ترجمه‌ی ردیف میرزا حسینقلی به سنتور، به یک روش ترکیبی میان شیوه‌ی صبا/پایور و آوانگاری تحلیلی نیاز بوده است. کتاب ردیف میرزا حسینقلی در بدنه‌ی اصلی خود دستگاه شور را به‌صورت کامل ارائه کرده است و پیش از ورود به نت‌ها، چند فصل تحلیلی و آموزشی آورده شده است: «یک بازنگری مختصر در روش‌های نگارش ردیف»، «برخی موارد در آموزش و انتقال ردیف و تجزیه‌وتحلیل آن» و «ساختار گوشه‌های دستگاه شور». در این فصل‌ها، نویسندگان به چالش‌های آموزشی ردیف، دشواری تشخیص ابتدا و انتهای جمله‌ها، نقش گروه‌بندی نت‌ها در شکل‌گیری آکسان‌ها، و اهمیت تفکیک جمله‌ها و نیم‌جمله‌ها در سطرهای جداگانه پرداخته‌اند. سپس ساختار مدال گوشه‌های مختلف شور مانند درآمدهای اول تا سوم و کرشمه، اوج، نغمه‌ی اول و دوم، زیرکش سلمک، گلریز، نشیب و فراز، اوج و حضیض، مقدمه‌ی صفا و صفا، بزرگ و کوچک، دوبیتی، قجر، عزال شور پایین‌دسته، پنجه‌کردی، پنجه‌شعری، اوج در پایین‌دسته، چهارگوشه، مقدمه‌ی گریلی، رضوی و بخش‌های مختلف آن، قرچه، حسینی و شهناز به‌تفصیل بررسی شده است. در پایان نیز بخشی مفصل به توضیح علائم و تکنیک‌های نت‌نویسی اختصاص یافته که در آن از شیوه‌ی نوشتن ریز، تک‌ریز، شلال، تریل، اشارات، واخوان‌ها، تکرارها، استاکاتو، تمپو، و حتی راه‌حل‌های کوک‌کردن نت‌هایی مانند سی‌کرن و لابکار روی خرک‌های مختلف سنتور سخن گفته شده است. به این ترتیب، کتاب نه‌تنها متن نت‌نویسی‌شده‌ی دستگاه شور را در اختیار می‌گذارد، بلکه منطق تحلیلی و آموزشی پشت این نگارش را نیز روشن می‌کند.

خلاصه کتاب ردیف میرزا حسینقلی

در این کتاب، نویسندگان ابتدا مسئله‌ی «چگونه نوشتن ردیف» را طرح کرده‌اند. در فصل «یک بازنگری مختصر در روش‌های نگارش ردیف» سه شیوه‌ی اصلی ثبت ردیف معرفی شده است: روش قدیمی با میزان‌نما و خط میزان در نوشته‌های مهدیقلی هدایت و حسین هنگ‌آفرین، روش بدون میزان‌نما در ردیف‌های صبا، پایور و دیگران، و روش آوانگاری تحلیلی که در آن جمله‌ها و عبارات در سطرهای جداگانه قرار می‌گیرند و ارزش‌های زمانی نت‌ها به‌صورت تقریبی با چهار نوع نت (سفید، سیاه، چنگ و دولاچنگ) نشان داده می‌شود. نویسندگان ضمن اشاره به مزیت‌های روش سوم، به محدودیت‌های آن برای سنتور هم پرداخته‌اند و توضیح داده‌اند که چرا در این کتاب، روشی ترکیبی برگزیده شده است: از یک‌سو تفکیک جمله‌ها و استفاده از نگاه تحلیلی، و از سوی دیگر، حفظ آشنایی بصری نوازندگان سنتور با شیوه‌ی نت‌نویسی صبا و پایور. در فصل «برخی موارد در آموزش و انتقال ردیف و تجزیه‌وتحلیل آن» به این نکته پرداخته شده است که هنرجویان در تشخیص ابتدا و انتهای جمله‌ها، نوع بسط، تحریرها و الگوهای ملودیک/ریتمیک دچار خطا می‌شوند و این مسئله تا حد زیادی به شیوه‌ی نوشتن ردیف‌های سنتور مربوط است. کتاب بر این اساس، آوانگاری تحلیلی را برای روشن‌کردن ساختار جمله‌ها و گوشه‌ها مناسب‌تر دانسته است. در این روش، جملات و عبارات هر گوشه در سطرهای جداگانه آمده و در کنار آن‌ها توضیحات تحلیلی نوشته شده است. نویسندگان تأکید کرده‌اند که منابع شنیداری همچنان ضروری‌اند و این نگارش برای تسهیل ادراک و یادگیری عمیق‌تر ردیف طراحی شده است. در فصل «ساختار گوشه‌های دستگاه شور» هر گوشه از نظر مد، دانگ‌ها، پنتاکوردها، نغمه‌ی شاهد، نغمه‌ی خاتمه، نغمه‌ی راهبر و نوع فرود بررسی شده است؛ برای نمونه، درآمدهای اول تا سوم و کرشمه در محدوده‌ی یک پنتاکورد راست با خاتمه‌ی سل معرفی شده‌اند، اوج در بالادسته و پایین‌دسته با دو ساختار متفاوت توضیح داده شده، نغمه‌ی اول و دوم بر پایه‌ی دو دانگ شور تحلیل شده‌اند، و گوشه‌هایی مانند زیرکش سلمک، گلریز، نشیب و فراز، رضوی، حسینی و شهناز با مدگردی‌ها و ترکیب دانگ‌ها و پنتاکوردهای مختلف تشریح شده‌اند. بخش پایانی کتاب به «توضیحات علائم و تکنیک‌ها» اختصاص دارد. در این قسمت، نویسندگان شیوه‌ی نوشتن ریز، تک‌ریز با تک راست یا تک چپ، ریز بدون تک، تریل، شلال، تکیه، استاکاتو، اشارات، واخوان‌ها، و انواع تکرارها را مشخص کرده‌اند و نشان داده‌اند که چگونه باید گروه‌بندی نت‌ها به‌گونه‌ای انجام شود که آکسان‌ها و سلسله‌مراتب نغمات درست منتقل شود. مثال‌هایی از ردیف میرزاعبدالله و تحلیل ردیف طلایی آورده شده تا نشان داده شود که چگونه گروه‌بندی نادرست می‌تواند معنای جمله را عوض کند. همچنین درباره‌ی کوک‌کردن نت‌هایی مانند سی‌کرن و لابکار روی خرک‌های مختلف سنتور، انتخاب مبنای سل برای دستگاه شور، و نسبت این مبنا با ردیف‌های صبا و پایور توضیح داده شده است. در بدنه‌ی نت‌نویسی، دستگاه شور از درآمد اول تا شهناز به‌ترتیب گوشه‌ها ارائه شده و برای هر گوشه، علاوه‌بر نت‌ها، توضیحاتی کوتاه درباره‌ی نقش آن گوشه (معرف، فرود، پاساژ، فیگور ریتمیک، تحریر بلبلی، وزن دوبیتی، وزن کرشمه، وزن میرزایی و…) در کنار خطوط نت نوشته شده است تا خواننده بتواند هم‌زمان با نواختن، ساختار و کارکرد هر بخش را نیز درک کند.

چرا باید کتاب ردیف میرزا حسینقلی را بخوانیم؟

این کتاب برای کسانی که با ردیف‌های سنتور صبا و پایور آشنا هستند، امکان دسترسی به ردیف میرزا حسینقلی را در قالبی فراهم کرده است که با منطق ساز سنتور سازگار شده و درعین‌حال، ساختار مدال و جمله‌بندی ردیف اصلی را حفظ کرده است. ویژگی شاخص این اثر، ترکیب آوانگاری تحلیلی با نت‌نویسی آشنا برای نوازندگان سنتور است؛ یعنی جمله‌ها و نیم‌جمله‌ها در سطرهای جداگانه تفکیک شده‌اند، نقش درجات هر گوشه (شاهد، خاتمه، راهبر) مشخص شده و دانگ‌ها و پنتاکوردها به‌روشنی نام‌گذاری شده‌اند. به این ترتیب، کتاب نه‌تنها برای تمرین و حفظ ردیف، بلکه برای فهم تحلیلی دستگاه شور و مقایسه‌ی آن با ردیف‌های دیگر نیز کاربرد دارد. از سوی دیگر، بخش مفصل مربوط به روش‌های نگارش ردیف و توضیح علائم و تکنیک‌ها، این امکان را فراهم کرده است که خواننده درک عمیق‌تری از رابطه‌ی میان نت‌نویسی و اجرا به‌دست آورد؛ این‌که چگونه گروه‌بندی نت‌ها، نوع نوشتن تکرارها، یا انتخاب نماد برای سرمضراب و ریز می‌تواند بر ادراک جمله و آکسان‌ها اثر بگذارد. توضیحات مربوط به کوک، مبناهای صوتی، و راه‌حل‌های عملی برای دست‌یافتن به نت‌هایی مانند سی‌کرن و لابکار روی سنتور، کتاب را به منبعی تبدیل کرده است که هم در سطح تئوریک و هم در سطح اجرایی، به کار نوازندگان می‌آید. برای کسانی که می‌خواهند ردیف را نه‌تنها حفظ کنند بلکه ساختار مدال گوشه‌ها، نوع مدگردی‌ها، و نسبت میان گوشه‌های مختلف شور را بشناسند، این اثر یک متن تحلیلی دقیق در کنار نت‌نویسی کامل دستگاه شور ارائه کرده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب به نوازندگان سنتور پیشنهاد می‌شود که ردیف‌های صبا و پایور را کار کرده‌اند و اکنون می‌خواهند ردیف میرزا حسینقلی را نیز وارد کارگان آموزشی و اجرایی خود کنند. همچنین به هنرجویان و مدرسان موسیقی ایرانی که به تحلیل مدال دستگاه شور، مقایسه‌ی روش‌های نگارش ردیف، و بررسی ساختار گوشه‌ها علاقه‌مند هستند، توصیه می‌شود. پژوهشگران موسیقی ایرانی که روی ردیف‌پژوهی، آوانگاری و آموزش ردیف کار می‌کنند نیز می‌توانند از بخش‌های تحلیلی و توضیحات علائم و تکنیک‌های این کتاب بهره ببرند.