کتاب زیست شناسی و پرورش شتر با تمرکز بر شترهای پاکستان

کتاب زیست‌شناسی و پرورش شتر با تمرکز بر شترهای پاکستان نوشته‌ی مسرور الهی ببر و محمد اشرف است که مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران آن را منتشر کرده است. این کتاب به‌کمک گروهی از مترجمان شامل محمدرضا محمدیان، جواد عباسی، فرنیا بختیاری‌نیا، تارا شمشکی، احمد جهانی، مهدی ضمیری و امیرعلی مصطفوی به فارسی برگردانده شده است. متن کتاب بر پایه‌ی پژوهش‌ها و تجربه‌های نویسندگان در یکی از مهم‌ترین زیست‌بوم‌های شتر در جهان یعنی پاکستان شکل گرفته و از همان ابتدا با مقدمه‌ی مترجمان، جایگاه شتر را در امنیت غذایی، دامپروری و اقتصاد مناطق خشک و نیمه‌خشک برجسته کرده است. ساختار کتاب از معرفی تکامل و تاریخچه‌ی شترها آغاز می‌شود و سپس به طبقه‌بندی، تنوع نژادی، آناتومی و فیزیولوژی، تغذیه، ژنتیک، بیماری‌ها، نقش شتر در تغییرات اقلیمی و درنهایت جنبه‌های اقتصادی و کاربردی محصولات شتر می‌رسد. در فصل‌ها و زیرفصل‌های متعدد، موضوعاتی مانند روندهای دیرین‌شناسی شتر، نژادهای شتر در پاکستان، نیازهای تغذیه‌ای در مراحل مختلف زندگی، ویژگی‌های ژنومی مرتبط با تحمل گرما و تولید شیر، بیماری‌های باکتریایی و ویروسی، و نیز استفاده از پوست و استخوان شتر در صنایع دستی و محصولات محلی بررسی شده است. این کتاب با تکیه‌بر داده‌های علمی، مثال‌های میدانی و اشاره به شرایط ایران و پاکستان، تصویری نسبتاً کامل از شتر به‌عنوان حیوانی چندمنظوره ارائه می‌دهد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب زیست شناسی و پرورش شتر با تمرکز بر شترهای پاکستان

کتاب زیست‌شناسی و پرورش شتر با تمرکز بر شترهای پاکستان اثری است که مسرور الهی ببر و محمد اشرف بر پایه‌ی سال‌ها پژوهش درباره‌ی شتر در مناطق بیابانی و نیمه‌بیابانی نوشته‌اند و مترجمان ایرانی آن را برای استفاده‌ی دانشگاه‌ها و فعالان دامپروری در ایران در دسترس قرار داده‌اند. این کتاب در فصل اول با عنوان «دنیای قدیم و جدید شترها» از معرفی کلی شتر به‌عنوان پستاندار زوج‌سم، ساختار کوهان، نقش آن در تأمین انرژی و سازگاری با بیابان آغاز می‌کند و سپس به منشأ تکاملی شترها در آمریکای شمالی، مسیر مهاجرت آن‌ها به اوراسیا، و روند اهلی‌سازی در خاورمیانه و آسیای مرکزی می‌پردازد. در همین فصل، طبقه‌بندی شتریان، تفاوت شتر تک‌کوهانه، دوکوهانه و دوکوهانه‌ی وحشی، و نیز ارتباط آن‌ها با لاما، آلپاکا، گواناکو و ویکونا توضیح داده شده است. نویسندگان در ادامه، با مرور فسیل‌ها و دوره‌های ائوسن، الیگوسن، میوسن، پلیوسن و پلیستوسن، مسیر تکامل جمجمه، دندان‌ها، اندام‌ها و شکل پا در شتر را دنبال کرده‌اند و نشان داده‌اند که چگونه این حیوان از اجداد کوچک شبیه خرگوش به جانوری بزرگ با پاهای بلند و پدهای نرم کف پا تبدیل شده است. در همین بخش، موضوعاتی مانند اهلی‌سازی شتر در شبه‌جزیره‌ی عربستان، نقش آن در کاروان‌ها، و گسترش جمعیت شتر در کشورهای مختلف از آفریقا تا پاکستان و استرالیا نیز مطرح شده است. کتاب زیست‌شناسی و پرورش شتر با تمرکز بر شترهای پاکستان در فصل‌های بعدی به‌سمت مباحث تخصصی‌تر حرکت می‌کند. فصل‌هایی مانند «گونه‌ها/نژادهای شتر در سطح جهانی و پراکندگی آن‌ها»، «نژادهای شتر در پاکستان»، «خوراک و نیازهای تغذیه‌ای شتر»، «آناتومی مقایسه‌ای دستگاه گوارش شتر و سایر نشخوارکنندگان»، «پتانسیل‌های ژنومی شترها»، «شتر، بهترین حیوان در شرایط تغییرات جهانی اقلیم» و «بیماری‌های شتر و اقدامات پیشگیرانه» ساختار اصلی کتاب را شکل داده‌اند. در این فصل‌ها، هم به تنوع نژادی شتر در ایالت‌های مختلف پاکستان مانند پنجاب و بلوچستان پرداخته شده و هم به جزئیات فنی تغذیه (آب، پروتئین، کربوهیدرات، مواد معدنی، ویتامین‌ها)، رفتار تغذیه‌ای، سرشاخه‌خواری، نیازهای خاص در دوران شیردهی و رشد، و تفاوت‌های دستگاه گوارش شتر با سایر نشخوارکنندگان. بخش ژنومیک کتاب به ژن‌های مرتبط با تحمل گرما، تولید شیر، ایمنی، رشد و وزن، و تنوع فنوتیپی و ژنتیکی می‌پردازد و نگاه جهانی به ژنتیک شتر را مرور کرده است. در فصل‌های پایانی، تأثیر تغییرات اقلیمی و گرمایش جهانی بر شتر، نقش این حیوان در کاهش فشار بر منابع آب و خوراک، وضعیت بیماری‌های باکتریایی، ویروسی، انگلی و کمبودهای تغذیه‌ای، و نیز کاربردهای اقتصادی پوست، استخوان و شیر شتر (از جمله ساخت آباژورهای چرمی، زیورآلات استخوانی و محصولات آرایشی مبتنی بر شیر شتر) بررسی شده است. این ساختار چندفصلی باعث شده که کتاب هم برای مطالعه‌ی پیوسته و هم برای مراجعه‌ی موضوعی قابل استفاده باشد.

خلاصه کتاب زیست شناسی و پرورش شتر با تمرکز بر شترهای پاکستان

مقدمه‌ی مترجمان در کتاب زیست‌شناسی و پرورش شتر با تمرکز بر شترهای پاکستان با تأکید بر نقش شتر در امنیت غذایی و توسعه‌ی دامپروری در مناطق خشک ایران آغاز می‌شود. در این مقدمه، شتر به‌عنوان ذخیره‌ی ژنتیکی ارزشمند معرفی شده که توانسته است در شرایط سخت بیابانی، تولید گوشت و شیر با ویژگی‌های تغذیه‌ای و درمانی خاص را حفظ کند. مترجمان کمبود دانش در زمینه‌ی بیماری‌ها، بهداشت و شیوه‌های پرورش شتر در میان شترداران را یکی از موانع اصلی شکوفایی این بخش می‌دانند و هدف ترجمه را فراهم‌کردن دسترسی به مجموعه‌ای از تازه‌ترین اطلاعات پژوهشی درباره‌ی نژادها، بیماری‌ها، خصوصیات ژنتیکی و محصولات شتر عنوان کرده‌اند. در فصل اول، نویسندگان با معرفی شتر به‌عنوان پستاندار زوج‌سم دارای کوهان چربی، سه گونه‌ی اصلی زنده (تک‌کوهانه، دوکوهانه‌ی اهلی و دوکوهانه‌ی وحشی) را توضیح می‌دهند و سپس به ریشه‌ی واژه‌ی «کملوس» و جایگاه شتر در خانواده‌ی شتریان می‌پردازند. بخش «منشأ شترها» با تکیه‌بر فسیل‌ها نشان می‌دهد که شترها ابتدا در آمریکای شمالی و در دوره‌ی ائوسن از اجدادی کوچک با چهار انگشت و دندان‌های تاج‌کوتاه تکامل یافته‌اند و سپس ازطریق تنگه‌ی برینگ به اوراسیا مهاجرت کرده‌اند. در ادامه، روند تکامل از پروتیلوپوس تا پروکملوس و سپس کملوس‌های امروزی دنبال می‌شود و تغییراتی مانند افزایش اندازه‌ی بدن، از دست رفتن انگشتان کناری، ادغام متاپودیال‌ها، تغییر شکل سم و کاهش تدریجی تعداد دندان‌ها تشریح شده است. بخش‌های بعدی همین فصل به اهلی‌سازی شتر در شبه‌جزیره‌ی عربستان، استفاده‌ی تاریخی از آن در کاروان‌ها، و گسترش آن به ایران، آسیای مرکزی، چین و شمال آفریقا اختصاص دارد. نویسندگان با اشاره به داده‌های ژنومی، جدایی شتر و لاما حدود ۲۵ میلیون سال پیش و تفکیک شتر تک‌کوهانه و دوکوهانه را حدود ۸ میلیون سال پیش گزارش کرده‌اند. سپس ویژگی‌های کالبدشناسی و فیزیولوژیک شتر مانند معده‌ی سه‌بخشی، گلبول‌های قرمز بیضی‌شکل، ساختار کوهان، عضو «دولا» در نرهای تک‌کوهانه، توانایی تحمل کاهش شدید آب بدن، تولید ادرار غلیظ و مدفوع خشک، تنظیم دمای بدن در بازه‌ی ۳۴ تا ۴۱/۷ درجه و سازگاری‌های ویژه‌ی چشم، بینی، لب‌ها و پاها برای زندگی در بیابان توضیح داده می‌شود. در بخش «آمار کنونی و تکامل شترها در کشورهای میزبان» نویسندگان با استفاده از داده‌های سازمان‌های بین‌المللی نشان داده‌اند که جمعیت جهانی شترها در چند دهه‌ی اخیر تقریباً دو برابر شده و اکنون حدود ۳۰ میلیون رأس برآورد می‌شود، هرچند سهم آن‌ها از کل گیاه‌خواران اهلی هنوز کمتر از یک درصد است. توزیع جغرافیایی شتر، تمرکز ۸۰ درصد جمعیت در آفریقا، رشد سریع در شاخ آفریقا و کشورهای ساحلی، و روندهای متفاوت در کشورهایی مانند هند، پاکستان، ایران، چین و استرالیا بررسی شده است. در همین فصل، تنوع زیستی شترها، تفاوت نژادها، نقش رنگ پوشش و نام صاحبان در نام‌گذاری، و نتایج مطالعات ژنتیک مولکولی که نشان می‌دهد بسیاری از تفاوت‌های ظاهری پشتوانه‌ی ژنتیکی مشخصی ندارند، مطرح شده است. کتاب در ادامه‌ی فصل اول به رفتار و سبک زندگی شتر، ساختار گله‌ها، نقش نر غالب، الگوی راه‌رفتن، سرعت حرکت، طول عمر، و جزئیات تولیدمثل می‌پردازد. مفاهیمی مانند فصل جفت‌گیری، رفتار نرها در دوره‌ی مستی، نقش ترشحات پوستی و دولا در جذب ماده‌ها، نحوه‌ی جفت‌گیری در حالت نشسته، طول چرخه‌ی استروس، مدت بارداری حدود ۱۳ ماه، وزن نوزاد، زمان شروع تغذیه از علوفه و زمان از شیرگیری توضیح داده شده است. در بخش «رژیم غذایی و شکار» شتر به‌عنوان شاخه‌خوار معرفی شده که از بوته‌ها، درختچه‌ها، گیاهان خاردار و نمکی و در صورت لزوم از چمن‌های آبدار تغذیه می‌کند و انتخاب خوراک آن تحت‌تأثیر گونه‌ی حیوان، وضعیت فیزیولوژیک، عوامل محیطی و ویژگی‌های گیاه است. در پایان فصل، تهدیدهای طبیعی (شیر، پلنگ، انسان)، وضعیت کنونی جمعیت‌های اهلی و وحشی، چالش‌های مدیریت شترهای وحشی به‌عنوان آفت در برخی مناطق، و روش‌های کنترل مانند شکار، به‌دام‌انداختن، کاهش تراکم در نزدیکی مزارع و کنترل تولیدمثل مطرح شده است. فصل‌های بعدی کتاب بر همین پایه‌ی زیستی، به‌سمت مباحث تخصصی‌تر تغذیه، ژنتیک، بیماری‌ها، تغییرات اقلیمی و اقتصاد شتر گسترش می‌یابد.

چرا باید کتاب زیست شناسی و پرورش شتر با تمرکز بر شترهای پاکستان را بخوانیم؟

کتاب زیست‌شناسی و پرورش شتر با تمرکز بر شترهای پاکستان برای کسانی که به شتر فقط به‌عنوان «حیوان کاروان» نگاه می‌کنند تصویری کاملاً متفاوت ارائه کرده است. نویسندگان با ترکیب دیرین‌شناسی، زیست‌شناسی، ژنتیک، تغذیه، بهداشت و اقتصاد، شتر را به‌عنوان حیوانی چندمنظوره و سازگار با تغییرات اقلیمی معرفی کرده‌اند که می‌تواند در امنیت غذایی و توسعه‌ی پایدار مناطق خشک نقش جدی داشته باشد. این کتاب نشان می‌دهد که چگونه ویژگی‌هایی مانند کوهان چربی، گلبول‌های قرمز بیضی‌شکل، معده‌ی سه‌بخشی، توانایی تحمل کم‌آبی و رفتار تغذیه‌ای خاص، شتر را از سایر نشخوارکنندگان متمایز کرده است و چه پیامدی برای مدیریت گله، طراحی جیره‌ی غذایی و برنامه‌ریزی تولید دارد. از سوی دیگر، تمرکز کتاب بر شترهای پاکستان باعث شده است که مثال‌ها، نژادها و سیستم‌های پرورش مطرح‌شده به شرایط اقلیمی و اجتماعی نزدیک به ایران شباهت زیادی داشته باشد. در فصل‌های مربوط به نژادها و پراکندگی، می‌توان دید که چگونه هر نژاد با شرایط محلی سازگار شده و چه ظرفیت‌هایی برای تولید گوشت، شیر یا کار دارد. بخش‌های ژنومی و ژنتیکی کتاب، چشم‌اندازی از آینده‌ی اصلاح نژاد شتر و استفاده از نشانگرهای مولکولی برای انتخاب صفات مطلوب مانند تحمل گرما و تولید شیر ترسیم کرده است. فصل‌های مربوط به تغییرات اقلیمی و بیماری‌ها نیز نشان می‌دهد که شتر در برابر گرمایش جهانی چه مزیتی دارد و در عین حال چه بیماری‌هایی می‌تواند بهره‌وری آن را کاهش دهد و چگونه می‌توان با برنامه‌های پیشگیرانه و بهداشتی مناسب، این خطرها را مدیریت کرد. برای کسانی که به دنبال درک علمی و کاربردی از شتر در سطح منطقه‌ای و جهانی هستند، این کتاب مجموعه‌ای یک‌جا از اطلاعات پراکنده و تخصصی فراهم کرده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب زیست‌شناسی و پرورش شتر با تمرکز بر شترهای پاکستان به دانشجویان و پژوهشگران دامپزشکی، علوم دامی و بوم‌شناسی پیشنهاد می‌شود که به‌دنبال منبعی تخصصی درباره‌ی زیست‌شناسی، تغذیه، ژنتیک و بیماری‌های شتر هستند. همچنین به برنامه‌ریزان و کارشناسان حوزه‌ی کشاورزی و دامپروری در مناطق خشک و نیمه‌خشک پیشنهاد می‌شود که به نقش شتر در امنیت غذایی، سازگاری با تغییرات اقلیمی و توسعه‌ی پایدار علاقه دارند. این کتاب به شترداران، فعالان بخش خصوصی و کسانی که به توسعه‌ی زنجیره‌ی ارزش محصولات شتر (شیر، گوشت، پوست، صنایع دستی) فکر می‌کنند نیز پیشنهاد می‌شود، زیرا تصویر نسبتاً دقیقی از ظرفیت‌ها و چالش‌های پرورش شتر در منطقه‌ای مشابه ایران ارائه کرده است.