کتاب آینده های شهری

کتاب آینده‌های شهری؛ برنامه‌ریزی برای آینده‌نگاری و چشم‌اندازهای شهر نوشته‌ی تیموتی دیکسون و مارک تئودور جونز و با ترجمه‌ی حمیدرضا تلخابی، اسماعیل صالحی و امین کرباسی سلماسی منتشر شده است. نشر دانشگاه تهران آن را منتشر کرده است. این کتاب به این سؤال اساسی می‌پردازد که شهرهای امروز در میانه‌ی بحران‌هایی مانند تغییرات اقلیمی، نابرابری، شهرنشینی شتابان و شوک‌هایی مثل همه‌گیری کووید-۱۹ چگونه می‌توانند آینده‌ی خود را آگاهانه بسازند. نویسندگان با تکیه‌بر تجربه‌های پژوهشی در شهرهایی مانند ریدینگ و نیوکاسل و استفاده از مفاهیمی چون آینده‌نگاری شهری، نظریه‌ی گذار، چشم‌اندازسازی و «مارپیچ چهارگانه» (همکاری دولت، صنعت، دانشگاه و جامعه‌ی مدنی) نشان داده‌اند که برنامه‌ریزی شهری اگر به افق‌های بلندمدت و سناریوهای جایگزین متکی نباشد، در برابر «مسائل بدخیم» شهری ناتوان می‌ماند. در این کتاب شهر نه فقط به‌عنوان یک محدوده‌ی اداری، بلکه به‌عنوان سیستمی پیچیده از شبکه‌ها، جریان‌ها و فرایندهای اجتماعی‌ـ‌فنی دیده شده است که برای فهم و تغییر آن باید از ابزارهای نوین آینده‌پژوهی، مشارکت جمعی و تحلیل علمی شهرها استفاده شود. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب آینده های شهری

کتاب آینده‌های شهری؛ برنامه‌ریزی برای آینده‌نگاری و چشم‌اندازهای شهر با تمرکز بر مفهوم «آینده‌های شهری» نوشته شده است؛ یعنی این پرسش که شهرها در بلندمدت چگونه می‌توانند و باید باشند، چه زیرساخت‌ها و نظام‌های حکمرانی از آن‌ها پشتیبانی می‌کند و ذی‌نفعان مختلف چگونه می‌توانند در شکل‌دادن به این آینده‌ها نقش داشته باشند. تیموتی دیکسون و مارک تئودور جونز در فصل اول با مرور تاریخ اندیشه درباره‌ی شهر، از افلاطون و توماس مور تا ابنزر هاوارد، لوکوربوزیه و جین جیکوبز، نشان داده‌اند که رؤیاپردازی درباره‌ی «شهر آرمانی» اگر به فهم پیچیدگی واقعی شهرها و مشارکت مردم گره نخورد، به طرح‌های انتزاعی و ناکارآمد تبدیل می‌شود. در فصل‌های آغازین، شهر به‌عنوان سیستم پیچیده‌ی اجتماعی‌ـ‌فنی معرفی شده است؛ سیستمی که در آن شبکه‌های حمل‌ونقل، انرژی، اطلاعات، اقتصاد، فرهنگ و سیاست درهم‌تنیده‌اند و همین پیچیدگی پیش‌بینی خطی آینده را ناممکن می‌کند. نویسندگان با استناد به «علم شهرها» و کارهایی مانند باتی و وست، توضیح داده‌اند که چرا مدل‌های سنتی طرح جامع و برنامه‌ریزی خطی دیگر پاسخ‌گو نیست و باید به‌سوی آینده‌نگاری، سناریونویسی و چشم‌اندازسازی مشارکتی حرکت کرد. کتاب آینده‌های شهری در ادامه، شهرها را در بستر «آنتروپوسن» و «عصر شهری» قرار می‌دهد؛ دوره‌ای که در آن شهرنشینی، تغییرات اقلیمی، مصرف منابع و نابرابری‌های اجتماعی به‌هم گره خورده‌اند. در فصل دوم، روندهای شهرنشینی جهانی، رشد مگاشهرها، تفاوت جهان شمال و جنوب، و مفاهیمی مانند «مسائل بدخیم» و «ظرفیت تحول شهری» تشریح شده است. سپس در فصل‌های میانی، روایت‌های مختلف از شهر آینده (شهر پایدار، سبز، هوشمند، تاب‌آور، مشارکت‌محور و...) بررسی شده و نشان داده شده است که هرکدام چه فرض‌هایی درباره‌ی توسعه، فناوری و عدالت در خود دارند. کتاب آینده‌های شهری در فصل‌های ششم تا نهم به‌طور خاص به آینده‌نگاری شهری و نظریه‌ی گذار می‌پردازد؛ این‌که چگونه می‌توان با استفاده از ابزارهایی مانند سناریو، پس‌نگری، نقشه‌ی راه و چشم‌اندازسازی، مسیر حرکت از وضعیت کنونی به آینده‌ای مطلوب را طراحی کرد. در این بخش، مفهوم «مارپیچ چهارگانه» و نقش هم‌زمان دولت، صنعت، دانشگاه و جامعه‌ی مدنی در تولید مشترک چشم‌اندازهای شهری توضیح داده شده و مطالعات موردی ریدینگ و نیوکاسل نشان می‌دهد که مشارکت واقعی چگونه می‌تواند به شکل‌گیری چشم‌اندازهای عملی و پیوند آن‌ها با برنامه‌ریزی رسمی منجر شود. در فصل‌های پایانی، پیوند میان برنامه‌ریزی شهری، حکمرانی، رهبری مکان‌مبنا و آینده‌نگاری بررسی شده و کتاب با جمع‌بندی پیامدهای سیاستی و عملی برای مواجهه با آینده‌ی شهری تا سال ۲۰۵۰ و پس‌ازآن به پایان می‌رسد.

خلاصه کتاب آینده های شهری

کتاب آینده‌های شهری؛ برنامه‌ریزی برای آینده‌نگاری و چشم‌اندازهای شهر از این نقطه آغاز می‌کند که شهرها امروز در مرکز بحران‌ها و در عین حال در مرکز فرصت‌ها قرار گرفته‌اند. نویسندگان ابتدا نشان می‌دهند که چگونه شهرنشینی شتابان، تمرکز فعالیت‌های اقتصادی، مصرف ۷۵ درصد منابع و بیش از ۷۰ درصد انتشار گازهای گلخانه‌ای در شهرها، آن‌ها را به کانون «مسائل بدخیم» مانند تغییرات اقلیمی، نابرابری، فقر شهری، زاغه‌نشینی و آسیب‌پذیری در برابر شوک‌هایی مثل کووید-۱۹ تبدیل کرده است. در عین حال، شهرها به‌عنوان مراکز تصمیم‌گیری، نوآوری، تبادل دانش و بسیج سرمایه، ظرفیت بالایی برای تحول دارند. در گام بعد، کتاب به این پرسش می‌پردازد که «شهر چیست؟» و نشان می‌دهد که تعریف شهر فقط با مرز اداری یا عدد جمعیت کامل نمی‌شود. شهر به‌عنوان سیستم پیچیده‌ای از شبکه‌ها و فرایندها معرفی شده است؛ سیستمی که در آن تراکم، مجاورت، جریان‌های حمل‌ونقل، انرژی، اطلاعات و روابط اجتماعی، الگوهای خاصی از رشد، نابرابری و خلاقیت را شکل می‌دهند. نویسندگان با مرور تعاریف مختلف (شهر واقعی، تجمع شهری، ناحیه‌ی کلان‌شهری، ناحیه‌ی شهری کارکردی) و استعاره‌هایی مانند شهر به‌عنوان موجود زنده یا اکوسیستم، نشان داده‌اند که هر تعریف چه پیامدی برای سنجش، سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی دارد. بخش مرکزی کتاب به آینده‌نگاری شهری و نظریه‌ی گذار اختصاص دارد. آینده‌نگاری شهری به‌عنوان «علم اندیشیدن درباره‌ی آینده‌ی شهرها» معرفی شده است؛ فرایندی مشارکتی و نظام‌مند که با ابزارهایی مانند سناریو، پس‌نگری، جست‌وجوی افق و نقشه‌ی راه، به ساختن چشم‌اندازهای بلندمدت کمک می‌کند. نظریه‌ی گذار نیز توضیح می‌دهد که چگونه می‌توان از رژیم‌های اجتماعی‌ـ‌فنی موجود (زیرساخت‌ها، نهادها، عادت‌ها و منافع تثبیت‌شده) به پیکربندی‌های جدید و پایدارتر حرکت کرد. در این چارچوب، شهر به‌عنوان سیستم انطباقی پیچیده دیده شده است که می‌تواند از طریق نوآوری‌ها، آزمایش‌ها و «فضاهای حاشیه‌ای» مسیر خود را تغییر دهد. کتاب سپس نشان می‌دهد که چشم‌اندازسازی شهری چگونه می‌تواند شکاف میان افق‌های کوتاه‌مدت برنامه‌ریزی (۵ تا ۱۰ سال) و ماهیت بلندمدت چالش‌هایی مانند تغییرات اقلیمی (بیش از ۲۰ سال) را پر کند. چشم‌انداز شهری در اینجا «دعوت مشترک به عمل» تعریف شده است؛ تصویری رسمی و مشارکتی از آینده‌ی مطلوب یک شهر که می‌تواند منابع را بسیج کند و مبنایی برای سیاست‌ها و برنامه‌های رادیکال در کوتاه‌مدت باشد. نویسندگان با تکیه‌بر نمونه‌های بین‌المللی و دو مطالعه‌ی موردی ریدینگ و نیوکاسل نشان داده‌اند که چگونه می‌توان با مشارکت دولت محلی، کسب‌وکارها، دانشگاه‌ها و جامعه‌ی مدنی، چشم‌اندازهایی برای شهرهای پایدار، هوشمند، تاب‌آور و فراگیر ساخت و آن‌ها را به برنامه‌ریزی و حکمرانی شهری پیوند زد. در پایان، کتاب بر این نکته تأکید کرده است که در آنتروپوسن و عصر شهری، بی‌عملی یا ادامه‌ی «تجارت طبق معمول» به‌معنای تشدید بحران‌هاست. بنابراین، برنامه‌ریزی شهری باید به‌جای تمرکز صرف بر مدیریت روزمره، به آینده‌های متعدد، سناریوهای جایگزین و ظرفیت تحول شهری توجه کند و چشم‌اندازهای مشارکتی را در مرکز فرایند تصمیم‌گیری قرار دهد.

چرا باید کتاب آینده های شهری را بخوانیم؟

کتاب آینده‌های شهری؛ برنامه‌ریزی برای آینده‌نگاری و چشم‌اندازهای شهر برای کسانی که به شهر به‌عنوان یک سیستم زنده و در حال تغییر نگاه می‌کنند، فرصتی فراهم کرده است تا از سطح توصیف مشکلات به سطح طراحی آینده حرکت کنند. این کتاب نشان می‌دهد که چرا اتکا به طرح‌های جامع سنتی و افق‌های کوتاه‌مدت، در مواجهه با تغییرات اقلیمی، نابرابری و شوک‌هایی مانند کووید-۱۹ کافی نیست و چگونه می‌توان با استفاده از آینده‌نگاری شهری و نظریه‌ی گذار، مسیرهای متفاوتی برای آینده‌ی شهرها تصور و پیگیری کرد. یکی از ویژگی‌های شاخص این اثر، پیوند دادن بحث‌های نظری با تجربه‌های عینی است. نویسندگان مفاهیمی مانند «مسائل بدخیم»، «ظرفیت تحول شهری»، «مارپیچ چهارگانه» و «چشم‌انداز شهری» را نه‌فقط در سطح تعریف، بلکه در قالب مطالعات موردی و نمونه‌های بین‌المللی توضیح داده‌اند. خواننده می‌بیند که چگونه می‌توان از ابزارهایی مانند سناریو، پس‌نگری و نقشه‌ی راه برای ساختن چشم‌اندازهای شهری استفاده کرد و این چشم‌اندازها را به برنامه‌ریزی و حکمرانی پیوند زد. این کتاب همچنین برای فهم بهتر خود شهر مفید است. بحث‌های مربوط به تعریف شهر، تمایز شهر/روستا، روندهای شهرنشینی جهانی، مگاشهرها، شهرهای در حال افول و نقش شهرها در آنتروپوسن، تصویری چندبعدی از وضعیت کنونی شهرها ارائه کرده است. در کنار آن، مرور روایت‌های مختلف از شهر آینده (پایدار، سبز، هوشمند، تاب‌آور، مشارکت‌محور و...) کمک می‌کند تا خواننده نسبت به وعده‌ها و محدودیت‌های هر رویکرد حساس‌تر شود. به‌طور کلی، این کتاب به درک این نکته کمک کرده است که آینده‌ی شهرها امری از پیش‌تعیین‌شده نیست، بلکه نتیجه‌ی تصمیم‌ها، تعارض‌ها، مشارکت‌ها و چشم‌اندازهایی است که امروز شکل می‌گیرد. آشنایی با چارچوب‌های مفهومی و تجربی ارائه‌شده در این اثر می‌تواند برای طراحی سیاست‌ها، پروژه‌ها و پژوهش‌هایی که به آینده‌ی شهر فکر می‌کنند، الهام‌بخش باشد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب آینده‌های شهری؛ برنامه‌ریزی برای آینده‌نگاری و چشم‌اندازهای شهر به دانشجویان و پژوهشگران رشته‌های برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای، شهرسازی، آینده‌پژوهی، سیاست‌گذاری عمومی، جغرافیای شهری، مدیریت شهری و محیط‌زیست پیشنهاد می‌شود. همچنین به مدیران و کارشناسان شهرداری‌ها، نهادهای برنامه‌ریزی و توسعه‌ی شهری، فعالان حوزه‌ی پایداری و کنشگران شهری که به مشارکت، چشم‌اندازسازی و طراحی آینده‌ی شهرها علاقه‌مند هستند، توصیه می‌شود.