کتاب تاریخ تمدن ایران (جلد اول)

کتاب تاریخ تمدن ایران (جلد اول) نوشته‌ی حسن پیرنیا و عباس اقبال آشتیانی اثری است که به‌همت نشر باران خرد منتشر شده است و به‌صورت گام‌به‌گام گذشته‌ی ایران را از دل متون کهن، کتیبه‌ها و پژوهش‌های تاریخی بیرون کشیده است. نویسندگان در این جلد از شکل جغرافیایی فلات ایران و موقعیت ویژه‌ی آن در میان کوه‌ها، دریاها و راه‌های باستانی شروع کرده‌اند و سپس به سراغ نژادها، مهاجرت آریان‌ها، اقوام بومی، عیلام، سومر و آکد، بابل، آشور و در ادامه دولت‌های ایرانی از ماد و هخامنشی تا اشکانی و ساسانی و سرانجام ورود اسلام و خلافت‌های نخستین رفته‌اند. ساختار کتاب بر پایه‌ی فصل‌ها و باب‌های متعدد است که هرکدام دوره‌ای از تاریخ و تمدن ایران و پیرامون آن را با جزئیات سیاسی، اجتماعی، مذهبی و فرهنگی بررسی کرده است؛ از جغرافیا و آب‌وهوا و راه‌های باستانی گرفته تا مذهب، طبقات اجتماعی، شکل حکومت، معماری، هنر، زبان و خط. این جلد نخست درواقع بستری فراهم کرده است تا خواننده بتواند سیر پیوسته‌ی تاریخ ایران را از اعماق هزاره‌های پیش از میلاد تا دوران خلفای عباسی دنبال کند و درک کند که چگونه موقعیت جغرافیایی، نژادی و فرهنگی این سرزمین در شکل‌گیری تمدن آن نقش داشته است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تاریخ تمدن ایران (جلد اول)

کتاب تاریخ تمدن ایران (جلد اول) با تمرکز بر نوشته‌های حسن پیرنیا و عباس اقبال آشتیانی از همان آغاز با ترسیم دقیق فلات ایران و مرزهای طبیعی آن، زمینه‌ی فهم تاریخ را فراهم کرده است. نویسندگان ابتدا شکل جغرافیایی ایران، کوه‌ها، دریاچه‌ها، رودها، کویرها، بادها و راه‌های باستانی را توضیح داده‌اند و نشان داده‌اند که چگونه این فلات به‌عنوان پلی میان شرق و غرب آسیا عمل کرده است. سپس به سراغ بحث نژادها رفته‌اند و تقسیم‌بندی نژاد سفیدپوست، زردپوست و سیاه‌پوست و به‌ویژه شاخه‌ی هند و اروپایی را شرح داده‌اند و جایگاه آریان‌ها، شاخه‌های هندی، ایرانی و سکایی و مسیر مهاجرت آن‌ها از آسیای میانه تا فلات ایران را بازسازی کرده‌اند. در ادامه، کتاب تاریخ تمدن ایران (جلد اول) به ورود آریان‌ها به فلات ایران، برخورد آن‌ها با اقوام بومی، شکل‌گیری قلعه‌ها، ده‌ها و شهرها، ساختار خانواده، طبقات اجتماعی، مذهب اولیه‌ی آریانی و تحول آن تا توحید و ظهور زرتشت پرداخته است. شکل حکومت ملوک‌الطوایفی، نقش رؤسای خانواده، تیره، قبیله و ولایت و عنوان‌هایی مانند ویس، گثو و دهیو در این بخش توضیح داده شده است. سپس نویسندگان با تکیه بر داستان‌های کهن و یافته‌های باستان‌شناسی، به دولت‌های افسانه‌گون و آغازین آریانی و فشار اقوام شمالی مانند سکاها اشاره کرده‌اند. در بخش بعدی کتاب تاریخ تمدن ایران (جلد اول) تمرکز به‌سوی عیلام می‌رود؛ سرزمینی که پیش از استقرار کامل آریان‌های ایرانی در جنوب و جنوب‌غرب فلات ایران شکل گرفته بود. حدود عیلام، شهرهای مهمی چون شوش، ماداکتو، خایدالو و اهواز، نژاد و ترکیب قومی آن، زبان انزانی، خط میخی عیلامی و نسبت آن با سومری و بابلی، و مذهب چندخدایی و نقش پررنگ کاهنان شرح داده شده است. سپس گذشته‌های عیلام به دو دوره‌ی پیش از تاریخ و تاریخی تقسیم شده و با تکیه بر حفریات شوش، طبقات باستان‌شناختی، ظروف سفالین، مجسمه‌ها و کتیبه‌ها معرفی شده است. در ادامه، نویسندگان برای فهم بهتر جایگاه عیلام، تاریخ سومری‌ها و آکدی‌ها، شهرهایی مانند اور، اوروک، نیپ‌پور و بابل، مذهب و رب‌النوع‌های آنان، خط میخی، نقش پاتسی‌ها و سپس ظهور سلسله‌های سامی در آکد و بابل را مرور کرده‌اند. در این میان، قانون‌نامه‌ی حمورابی، جنگ‌های عیلام و بابل، سلسله‌های کاسی، توسعه‌ی بابل تا مدیترانه، و در نهایت برآمدن آشور و تبدیل آن به قدرتی جنگجو که از مصر تا کوه‌های ایران را درنوردید، جایگاه ویژه‌ای در روایت کتاب دارد. کتاب در فصل‌های بعدی به دوره‌های ماد، هخامنشی، مقدونی و سلوکی، اشکانی، ساسانی و سپس ظهور اسلام، سیره‌ی پیامبر، خلفای راشدین، امویان و عباسیان می‌رسد و تا تجزیه‌ی دولت عرب و خلافت عباسیان را دنبال کرده است.

خلاصه کتاب تاریخ تمدن ایران (جلد اول)

در این کتاب، نویسندگان ابتدا نشان داده‌اند که بدون شناخت فلات ایران و موقعیت جغرافیایی آن، فهم تاریخ این سرزمین ناقص می‌ماند. فلاتی بلند که از هر سو با رشته‌کوه‌های سلیمان، البرز، زاگرس و کوه‌های جنوب و شرق احاطه شده و در میان آن کویرهای خشک، دریاچه‌های به‌جا‌مانده از دریاهای کهن، رودهایی مانند کارون، ارس، سفیدرود، زاینده‌رود، هیرمند و آمویه و بادهایی منظم مانند باد ۱۲۰ روزه‌ی سیستان جریان دارد. نویسندگان توضیح داده‌اند که چگونه این ساختار طبیعی، هم محدودیت‌هایی مانند خشکی و کویر و دشواری عبور از لوت ایجاد کرده و هم مزیت‌هایی چون راه‌های ارتباطی میان بین‌النهرین، آسیای میانه، هند و سواحل خلیج‌فارس فراهم آورده است. راه‌هایی که از بین‌النهرین به همدان، از کابل به هند، از بامیان و بلخ به آمویه و از ری به آذربایجان، گیلان، خراسان و بندرعباس می‌رفت، به‌عنوان شریان‌های اصلی تاریخ معرفی شده است. در ادامه، کتاب تاریخ تمدن ایران (جلد اول) به بحث نژادها و جایگاه آریان‌ها می‌پردازد. نژاد سفیدپوست به سه شاخه‌ی هند و اروپایی، سامی و حامی تقسیم شده و سپس شاخه‌ی هند و اروپایی به هشت شعبه‌ی آریانی، یونانی، ارمنی، آلبانی، ایتالیایی، سلتی، ژرمنی و لیتوانی و اسلاوی تفکیک شده است. نویسندگان با تکیه بر زبان‌ها، اسطوره‌ها و افسانه‌های مشترک نشان داده‌اند که این مردمان زمانی در جایی واحد می‌زیسته‌اند و سپس به‌دلایلی مانند افزایش جمعیت و کمبود جا پراکنده شده‌اند. آریان‌ها پس از جدایی از دیگر هند و اروپایی‌ها به آسیای میانه رفته‌اند، مدتی میان آمویه و سیحون زندگی کرده‌اند و سپس شاخه‌های هندی و ایرانی از آن‌ها جدا شده است. شاخه‌ی ایرانی به‌تدریج به‌سوی فلات ایران آمده، از شغد به مرو، هرات، کابل، سیستان، جنوب خراسان و ری رسیده و در این مسیر با اقوام بومی روبه‌رو شده است. این اقوام در نگاه آریان‌ها «دیویاتور» خوانده شده‌اند و ابتدا به‌عنوان دشمن و سپس به‌عنوان نیروی کار و در نهایت به‌عنوان بخشی از جامعه پذیرفته شده‌اند. کتاب تاریخ تمدن ایران (جلد اول) سپس مذهب و اخلاق آریان‌های ایرانی را بررسی کرده است؛ از پرستش نیروهای طبیعت، رب‌النوع‌های روشنایی، باران، رعد و آفتاب تا حرکت تدریجی به‌سوی اعتقاد به خدای یگانه و نقش زرتشت در مبارزه با خرافات و تثبیت توحید. در کنار این، ساختار خانواده بر محور اقتدار پدر، جایگاه زن به‌عنوان بانوی خانه، سه طبقه‌ی روحانیون، جنگاوران و برزگران، و شکل حکومت ملوک‌الطوایفی با واحدهایی مانند ویس، گثو و دهیو توضیح داده شده است. نویسندگان سپس با عبور از دوره‌ی پیشاتاریخی، وارد تاریخ عیلام می‌شوند؛ سرزمینی با شهرهایی چون شوش و ماداکتو، زبانی به‌نام انزانی، خط میخی مستقل، مذهب چندخدایی و کاهنانی نیرومند. عیلام در تعامل و تقابل با سومر، آکد و بابل رشد کرده، گاه باج‌گذار و گاه فاتح بوده و در دوره‌هایی بابل را غارت کرده و مجسمه‌های رب‌النوع‌های آن را به شوش برده است. در بخش‌های بعدی، کتاب تاریخ تمدن ایران (جلد اول) تاریخ سومر و آکد، قانون‌گذاری حمورابی، نقش سومری‌ها در اختراع خط میخی، شکل‌گیری معابد و شهرها، و سپس برآمدن آشور را روایت کرده است. آشور به‌عنوان دولتی جنگجو و متکی بر زارعان مسلح، با سواره‌نظام منظم و اسلحه‌ی برتر، از مصر تا کوه‌های ایران را درنوردیده و با تاخت‌وتازهای پیاپی، عیلام و دیگر همسایگان را زیر فشار گذاشته است. در ادامه‌ی کتاب، این بستر تاریخی به دوره‌های ماد، هخامنشی، مقدونی و سلوکی، اشکانی و ساسانی پیوند می‌خورد و سپس با ظهور اسلام، جغرافیای سیاسی و فرهنگی ایران در چارچوب جدیدی قرار می‌گیرد. سیره‌ی پیامبر، غزوه‌ها، هجرت، فتح مکه، سپس خلافت ابوبکر، عمر، عثمان و علی، جنگ‌های قادسیه، جلولا و نهاوند، سقوط ساسانیان، و بعد خلافت اموی و عباسی، قیام‌ها، جنگ‌های داخلی و تجزیه‌ی دولت عرب، آخرین حلقه‌های این جلد را تشکیل داده است.

چرا باید کتاب تاریخ تمدن ایران (جلد اول) را بخوانیم؟

این اثر تصویری پیوسته از تاریخ ایران ارائه کرده است که از جغرافیا و نژاد و مهاجرت شروع می‌شود و به دولت‌ها، جنگ‌ها، مذهب، هنر و ساختار اجتماعی می‌رسد. خواننده در کتاب تاریخ تمدن ایران (جلد اول) فقط با سلسله‌ای از پادشاهان روبه‌رو نیست بلکه می‌بیند که چگونه کوه‌ها، کویرها، رودها و راه‌ها بر شکل‌گیری دولت‌ها و جنگ‌ها اثر گذاشته‌اند و چگونه جابه‌جایی نژادها و اقوام، زبان‌ها و مذاهب را دگرگون کرده است. این کتاب امکان می‌دهد که رابطه‌ی میان عیلام، سومر، آکد، بابل، آشور و ایران آریانی فهم شود و روشن شود که ایران در چهارراه جهان قدیم چه نقشی داشته است. از سوی دیگر، در این اثر تاریخ سیاسی در کنار تاریخ تمدن آمده است؛ یعنی در کنار شرح جنگ‌ها و سلسله‌ها، به خانواده، طبقات، مذهب، معماری، هنر، موسیقی، زبان و خط نیز پرداخته شده است. به‌این‌ترتیب، خواننده می‌تواند درک کند که مثلاً غلبه‌ی عیلام بر سومر یا پیشروی آشور به‌سوی زاگرس فقط تغییر حاکمیت نبوده بلکه جابه‌جایی خدایان، خطوط، زبان‌ها و حتی مسیرهای مهاجرت و تجارت را در پی داشته است. همچنین پیوند میان ایران باستان و دوره‌ی اسلامی در این جلد به‌گونه‌ای طرح شده که گذار از ساسانیان به خلافت و سپس عباسیان در امتداد همان تاریخ طولانی دیده می‌شود نه به‌عنوان گسستی کامل. این نگاه پیوسته، برای فهم جایگاه ایران در میان تمدن‌های پیرامونی و نیز برای دیدن ریشه‌های بسیاری از ساختارهای امروزی، اهمیت دارد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب به کسانی پیشنهاد می‌شود که به تاریخ ایران از دوران باستان تا اوایل دوره‌ی اسلامی علاقه‌مندند، دانشجویان و پژوهشگران رشته‌های تاریخ، باستان‌شناسی، مطالعات ایران و خاورمیانه، و نیز کسانی که می‌خواهند تصویری منسجم از پیوند میان جغرافیا، نژاد، مذهب و سیاست در شکل‌گیری تمدن ایران به‌دست آورند.