کتاب هزار و یک شب (جلد ششم)

کتاب هزار و یک شب (جلد ششم) ترجمه‌ی عبداللطیف طسوجی تبریزی مجموعه‌ای از شب‌های پایانی این اثر پرآوازه است که نشر باران خرد آن را منتشر کرده است. در این جلد، روایت شهرزاد به شب‌های ۸۵۹ به بعد رسیده و خواننده را از میانه‌ی ماجراهای پیشین وارد بخش‌هایی تازه از قصه‌ها می‌کند؛ جایی که سرنوشت بسیاری از شخصیت‌ها به نقطه‌های تعیین‌کننده نزدیک می‌شود و در عین‌حال حکایت‌های جدیدی نیز آغاز می‌شود. این کتاب ادامه‌ی همان ترجمه‌ی کلاسیک و مشهور طسوجی است که نثر آن بر پایه‌ی فارسی کهن و آمیخته با تعبیرها و ابیات فراوان عربی و فارسی شکل گرفته و حال‌وهوای قصه‌گویی درباری و شفاهی را حفظ کرده است. در جلد ششم، هم ماجراهای زین‌المواصف و مسرور و یهودی و قاضیان پی‌گرفته می‌شود و هم حکایت تازه‌ی علی نورالدین و پدرش تاج‌الدین در مصر و اسکندریه آغاز می‌شود؛ حکایتی که با توصیف‌های مفصل از شهرها، باغ‌ها، بازارها و مجلس‌های باده‌گساری همراه است. ساختار کتاب همچنان بر پایه‌ی شب‌های متوالی است و هر شب با فرمول آشنای «چون قصه بدین‌جا رسید، بامداد شد و شهرزاد لب از داستان فروبست» پایان می‌یابد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب هزار و یک شب (جلد ششم)

کتاب هزار و یک شب (جلد ششم) ادامه‌ی روایت شهرزاد است که در آن عبداللطیف طسوجی تبریزی با نثر آراسته و آهنگین خود، بخش دیگری از این مجموعه‌ی قصه در قصه را به فارسی برگردانده است. در این جلد، شهرزاد همچنان هر شب در برابر ملک جوانبخت (شهریار) داستانی را دنبال می‌کند یا حکایتی تازه را آغاز می‌کند و با رسیدن بامداد، روایت را در نقطه‌ای حساس رها می‌کند تا جان خود را برای شبی دیگر حفظ کند. متن کتاب نشان می‌دهد که این جلد از حدود شب هشتصد و پنجاه و نهم آغاز می‌شود و تا شب‌های نهصد و اندی و سپس تا حوالی شب هزار و یکم امتداد می‌یابد. در این فاصله، چند رشته‌ی روایی مهم دنبال می‌شود: سرنوشت زین‌المواصف، قاضیان و یهودی؛ ماجرای راهبان دیر و دلباختگی‌شان؛ بازگشت زین‌المواصف به وطن و انتقام او از شوهر یهودی؛ و در ادامه، گشوده‌شدن حکایت تازه‌ی علی نورالدین و پدرش تاج‌الدین در مصر و اسکندریه. نثر طسوجی در این جلد پر از ابیات فارسی و عربی، سوگ‌نامه‌ها، غزل‌های عاشقانه و مثل‌ها و حکمت‌هایی است که شخصیت‌ها در اوج شادی یا اندوه بر زبان می‌آورند. کتاب هزار و یک شب (جلد ششم) در چندین بخش بزرگ و ده‌ها «شب» تنظیم شده است که هر شب خود می‌تواند شامل چند صحنه و خرده‌داستان باشد. در فهرست کتاب، از شب هشتصد و پنجاه و نهم تا شب هزار و یکم به‌صورت جداگانه آمده است و در متن، هر بار با جمله‌ی «چون شب فلان برآمد» آغاز می‌شود. در بخش نخست این جلد، ماجرای زین‌المواصف و هیوب و یهودی و قاضیان و گواهان دنبال شده است؛ از دادخواهی زین‌المواصف در دارالحکم و مجازات یهودی تا فرار او با کنیزکان، گذر از دیر راهبان و دلباختگی چهل کشیش، و بازگشت به خانه و دیدار دوباره با مسرور. سپس حکایت تازه‌ی «علی نورالدین» و پدرش «تاج‌الدین» در مصر آغاز می‌شود که خود به چند فصل نانوشته تقسیم می‌شود: دعوت علی به باغ بازرگان‌زادگان، توصیف مفصل باغ و میوه‌ها و مجلس شراب، ورود دختر نوازنده، دلدادگی علی و دختر، و در ادامه، نزاع علی با پدر، گریختن او از مصر، سفر به اسکندریه و آشنایی با شیخ عطار و خرید کنیزکی ماهروی. در سراسر کتاب، توصیف‌های طولانی از باغ‌ها، شهرها، بازارها، میوه‌ها، شراب، ساز و آواز و نیز صحنه‌های دادگاه و حیله و انتقام، فضای این جلد را شکل داده است.

خلاصه داستان هزار و یک شب (جلد ششم)

در این جلد، چند خط اصلی روایت درهم‌تنیده پیش می‌رود. در آغاز، ادامه‌ی حکایت زین‌المواصف دیده می‌شود؛ زنی نکوروی که در بند یهودی ستمگری است. او با کمک کنیز خود هیوب، به دارالحکم می‌رود و نزد قضات اربعه و قاضی‌القضات از ستم یهودی شکایت می‌کند. قاضیان یهودی را احضار می‌کنند، او را به جرم ربودن زنان از وطنشان و غصب مالشان بازخواست می‌کنند و زیر فشار حکم به بریدن دست و پا و دارزدن، وادارش می‌کنند اعتراف کند که زین‌المواصف زن او نیست و همه‌ی اموال از آنِ اوست. مال به زین‌المواصف بازگردانده می‌شود و یهودی خوار و رسوا بر درازگوش در شهر گردانده و سپس به زندان افکنده می‌شود. قاضیان و گواهان که مفتون جمال زین‌المواصف شده‌اند، هر یک در آرزوی او می‌سوزند و سرانجام از شدت عشق بیمار می‌شوند و یکی پس از دیگری با خواندن ابیاتی سوزناک جان می‌دهند. زین‌المواصف در این میان با کنیزکان خود می‌گریزد، چند شبانه‌روز راه می‌پیماید و به دیری می‌رسد که راهبی به نام دانس و چهل کشیش در آن‌اند. راهب و کشیشان، یک‌به‌یک شیفته‌ی او می‌شوند و هرکدام با شعر و خواهش در پی جلب رضایت او هستند، اما زین‌المواصف همه را نومید می‌کند و سرانجام شبانه از دیر می‌گریزد. راهبان که به او نمی‌رسند، صورتش را نقش می‌کنند تا یادش را نگاه دارند. زین‌المواصف سرانجام به خانه‌ی خود بازمی‌گردد، با خواهرش نسیم دیدار می‌کند و کنیز خود هیوب را برای یافتن شوهرش مسرور می‌فرستد. مسرور که در فراق او در آستانه‌ی جنون است، در خواب بازگشت او را می‌بیند و با راهنمایی هیوب به خانه‌ی زین‌المواصف می‌آید. دیدار آن دو با آغوش و بی‌خودی و باده‌گساری همراه است و زین‌المواصف او را از اسلام آوردن خود آگاه می‌کند؛ مسرور و کنیزکان نیز مسلمان می‌شوند. سپس زین‌المواصف نقشه‌ای برای انتقام نهایی از شوهر یهودی می‌کشد: قبری در گورستان یهودیان می‌سازد، به هیوب می‌سپارد که بهودی را فریب دهد و او را زنده در گور دفن کند. یهودی که گمان می‌کند زین‌المواصف از خشم مرده است، بر سر قبر می‌نالد و در بی‌خودی در گور نهاده می‌شود و زنده به خاک سپرده می‌شود. زین‌المواصف و مسرور پس از آن به عیش و شادی می‌پردازند تا مرگ به سراغشان آید. در ادامه، حکایت تازه‌ی علی نورالدین و پدرش تاج‌الدین آغاز می‌شود. تاج‌الدین بازرگانی ثروتمند در مصر است که پسرش علی را بسیار دوست دارد. علی روزی با بازرگان‌زادگان به باغی می‌رود که در آن انواع میوه‌ها، جوی‌های روان، گل‌ها و پرندگان وصف شده است. پس از خوردن طعام، مجلس شراب برپا می‌شود. علی که هرگز شراب ننوشیده، با اصرار یاران و سخنان باغبان و ابیاتی در مدح باده، قدح پشت قدح می‌نوشد و مست می‌شود. باغبان برای تکمیل بزم، دختر نوازنده‌ای ماهروی می‌آورد که با عود می‌نوازد و شعر می‌خواند. میان علی و دختر، گفت‌وگوی شعری و بوسه و آغوش درمی‌گیرد و هر دو دلباخته‌ی هم می‌شوند. علی شب‌هنگام مست به خانه بازمی‌گردد؛ مادرش بوی شراب را می‌فهمد و پدرش نیز خشمگین می‌شود. علی در حال مستی تپانچه‌ای بر صورت پدر می‌زند و چشم راست او را خونین می‌کند. تاج‌الدین سوگند می‌خورد که بامداد دست راست علی را ببرد. مادر، علی را بیدار می‌کند و از ماجرا می‌گوید و او را به گریختن وامی‌دارد. علی با بدره‌ای زر از خانه می‌گریزد، سوار کشتی می‌شود و از مصر به اسکندریه می‌رود. در اسکندریه، شیخ عطار سالخورده‌ای که روزگاری از پدر علی وام گرفته و وفای او را دیده است، علی را به خانه‌ی خود می‌برد. علی هزار دینار نزد او به ودیعت می‌گذارد و چندی به عیش و تفرج می‌گذراند تا نفقه‌اش تمام می‌شود. روزی در بازار، عجمى کنیزکی ماهروی را برای فروش می‌آورد. دلال او را بر کرسی می‌نشاند و نقاب از چهره‌اش برمی‌گیرد. بازرگانان تا نهصد و پنجاه دینار قیمت می‌دهند، اما کنیزک هر بار با زبان تیز و شعر، پیران و کچلان و کوسجان را هجا می‌کند و از فروخته‌شدن به آنان سر باز می‌زند. سرانجام چشمش به علی نورالدین می‌افتد، دل در گرو او می‌نهد و از دلال می‌خواهد او را نزد این جوان ببرد. علی که غریب و بی‌مال است، به اصرار کنیزک و برای رعایت خاطر او، قیمت را به هزار دینار می‌رساند و کنیز را می‌خرد و به خانه‌ی شیخ عطار می‌برد. کنیزک با تدبیر خود از پنجاه درم وامی که علی از عطار می‌گیرد، طعام و شراب و ابریشم می‌خرد، طعامی نیکو می‌پزد و شب را با علی به عیش و هم‌آغوشی می‌گذراند. سپس از ابریشم‌ها زناری زیبا می‌بافد و زیر بالین می‌گذارد. رابطه‌ی عاشقانه‌ی آن دو و سرنوشتشان در شب‌های بعدی دنبال می‌شود.

چرا باید کتاب هزار و یک شب (جلد ششم) را بخوانیم؟

این جلد از هزار و یک شب برای کسانی که به دنبال تجربه‌ی کامل این مجموعه هستند، حلقه‌ی مهمی است؛ زیرا هم پایان یکی از رشته‌های مهم داستانی را در خود دارد و هم آغاز حکایتی تازه را. در بخش زین‌المواصف، کتاب چهره‌ی دادگاه، قاضیان، حیله، انتقام و سرنوشت ستمگر و ستمدیده را در قالب قصه‌ای پرکشش نشان داده است؛ از دادخواهی زنی غریب در دارالحکم تا فروپاشی قاضیان عاشق و دفن زنده‌به‌گور یهودی. در این بخش، خواننده با ترکیبی از طنز تلخ، انتقام، عشق و دین‌باوری روبه‌رو می‌شود و می‌بیند که چگونه زیبایی و زیرکی زین‌المواصف سرنوشت چندین مرد را دگرگون می‌کند. در بخش علی نورالدین، کتاب فضای دیگری را پیش می‌کشد: توصیف‌های مفصل از باغ‌ها، میوه‌ها، شهر اسکندریه، بازارها و مجلس‌های شراب و سماع، همراه با گفت‌وگوهای شعری میان عاشقان. این بخش برای کسانی که به نثر آراسته‌ی فارسی، تشبیه‌های پی‌درپی، و حضور شعر در دل روایت علاقه دارند، جذاب است. همچنین، تصویر جوانی بی‌تجربه که با یک تپانچه بر صورت پدر، ناگهان از رفاه به غربت و فقر پرتاب می‌شود و در شهری تازه با کنیزی زیرک و دلبسته همراه می‌شود، نمونه‌ای از فرازونشیب‌های سرنوشت در این مجموعه است. این جلد نشان می‌دهد که هزار و یک شب فقط مجموعه‌ای از افسانه‌های عجیب نیست، بلکه آینه‌ای از روابط قدرت، عشق، دین، ثروت، سفر و قضاوت نیز هست؛ آن هم در قالب قصه‌هایی که هنوز هم خوانده می‌شوند و می‌توان با شخصیت‌هایشان هم‌دردی کرد یا از رفتارشان شگفت‌زده شد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به دوست‌داران ادبیات کلاسیک فارسی، علاقه‌مندان به قصه‌های طولانی و درهم‌تنیده، پژوهشگران فرهنگ و تخیل عربی و ایرانی، و کسانی که از نثر آمیخته با شعر و توصیف‌های مفصل لذت می‌برند پیشنهاد می‌شود. همچنین به خوانندگانی که جلدهای پیشین هزار و یک شب را دنبال کرده‌اند و می‌خواهند سرنوشت زین‌المواصف و آغاز حکایت علی نورالدین را ببینند، می‌توان این جلد را توصیه کرد.