کتاب تاریخ تمدن ایران (جلد سوم)

کتاب تاریخ تمدن ایران (جلد سوم) نوشته‌ی حسن پیرنیا و عباس اقبال آشتیانی اثری است که به روایت فرازونشیب‌های سیاسی، نظامی و اداری ایران از دوره‌ی ایلخانان مغول تا پایان قاجاریه می‌پردازد. نشر باران خرد آن را منتشر کرده است و نسخه‌ی حاضر بر پایه‌ی مجموعه‌ای است که تاریخ ایران را «از آغاز تا خلفای عباسی» و سپس تا دوره‌های متأخر دنبال کرده است. در این جلد تمرکز اصلی بر دوره‌ی استیلای مغول در ایران، شکل‌گیری و تحول حکومت ایلخانان، ظهور تیمور و تیموریان، قدرت‌یابی سلسله‌های محلی مانند آل جلایر، آل مظفر، سربداران، امرای لرستان و کرت و سپس گذار به صفویه، افشاریه، زندیه و قاجاریه است. نویسندگان با ترکیب روایت رویدادهای سیاسی و شرح اوضاع اجتماعی، اقتصادی، اداری و فرهنگی، تصویری پیوسته از دگرگونی دولت و جامعه در ایران ارائه کرده‌اند؛ از جنگ‌های اباقاخان و غازان تا اصلاحات مالی و اداری، از کشمکش‌های مذهبی و تغییر دین ایلخانان تا شکل‌گیری شهرها و بناهای تازه‌ای مانند سلطانیه و شنب غازان. این کتاب با تکیه بر منابع تاریخی و نقل دقیق وقایع، خواننده را در دل تحولات چند قرن پرآشوب می‌برد و نشان می‌دهد چگونه از دل ویرانی‌های مغول، ساختار تازه‌ای از قدرت و تمدن در ایران شکل گرفته است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تاریخ تمدن ایران (جلد سوم)

کتاب تاریخ تمدن ایران (جلد سوم) ادامه‌ی روایتی است که حسن پیرنیا و عباس اقبال آشتیانی از سیر تاریخی ایران آغاز کرده‌اند و در این جلد آن را به دوره‌ی استیلای مغول و ایلخانان و سپس حکومت‌های پس از آن می‌رسانند. متن کتاب از جایی شروع می‌شود که هولاکو درگذشته و اباقاخان به ایلخانی ایران می‌رسد و از همان ابتدا نشان داده شده که چگونه ایلخانان، که در آغاز وابسته به دربار مغولستان بودند، به‌تدریج به سلاطین مستقل ایران تبدیل شدند. در فهرست مفصل کتاب، فصل‌هایی درباره‌ی سلطنت اباقاخان، جنگ‌های او، سلطنت سلطان احمد تگودار، ارغون خان، گیخاتو، بایدو، غازان، اولجایتو و ابوسعید دیده می‌شود و سپس به «ایلخانان آخرین»، سلسله‌های محلی مانند آل جلایر، آل مظفر، اینجو، امرای لرستان، کرت، تابکان فارس و قراختائیان کرمان پرداخته شده است. در ادامه، کتاب به ظهور امیر تیمور، لشکرکشی‌های او به خوارزم، مغولستان، خراسان، مازندران، دشت قبچاق، هندوستان و آناتولی و سپس جانشینان تیمور می‌رسد و بعد از آن به قراقویونلو، آق‌قویونلو و سرانجام صفویه، افشاریه، زندیه و قاجاریه می‌پردازد. کتاب تاریخ تمدن ایران (جلد سوم) در کنار روایت سلسله‌ها، بخشی مستقل را به «تمدن و معارف و صنایع در عصر استیلای مغول» اختصاص داده است؛ جایی که از مورخان و نویسندگان، علما و عرفا و حکما، شعرا، صنایع و ابنیه و معماری این دوره سخن گفته شده است. در فصل‌های مربوط به غازان و اولجایتو، نویسندگان به‌تفصیل از اصلاحات مالی و اداری، وضع یاساها و قوانین تازه، تنظیم مالیات‌ها، ایجاد یامخانه‌ها، تأمین امنیت راه‌ها، وحدت اوزان و مقیاس‌ها و ضرب سکه با عیار یکسان سخن گفته‌اند و نشان داده‌اند چگونه از دل حکومت مغول، ساختار اداری منظم‌تری در ایران شکل گرفت. در بخش‌های پایانی کتاب، روایت به دوره‌ی صفوی و سپس افشار، زند و قاجار می‌رسد و رویدادهایی مانند جنگ‌های ایران و روس، عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای، شورش‌ها و اصلاحات اداری و نظامی، و نقش رجال سیاسی و نظامی مختلف در تحولات ایران بررسی شده است. در سراسر کتاب، نام فصل‌ها و زیرعنوان‌ها بسیار ریز و جزئی است و خواننده را قدم‌به‌قدم از سلطنت هر پادشاه، جنگ‌ها، شورش‌ها، اصلاحات و بناهای مهم عبور می‌دهد و در کنار آن، چهره‌هایی مانند خواجه رشیدالدین فضل‌الله، خاندان جوینی، امیر نوروز، قتلغشاه، امیر چوپان و دیگر رجال اثرگذار این دوره معرفی شده‌اند.

خلاصه کتاب تاریخ تمدن ایران (جلد سوم)

در این کتاب، نویسندگان با تمرکز بر دوره‌ی پس از هولاکو، نشان داده‌اند که چگونه ایلخانان مغول از فرمانروایانی وابسته به دربار قره‌قروم به سلاطین مستقل ایران تبدیل شدند. روایت با جلوس اباقاخان آغاز می‌شود؛ جایی که او تبریز را پایتخت می‌کند، فرماندهان خود را در بغداد، فارس، خراسان، کرمان و لرستان می‌گمارد و با تکیه بر خاندان جوینی، به‌ویژه شمس‌الدین صاحب‌دیوان و عطاملک، به آبادانی عراق عرب و بازسازی خرابی‌های حمله‌ی مغول می‌پردازد. سپس کتاب به جنگ‌های اباقا با برکای و براق، روابط او با مسیحیان و تلاش برای اتحاد با اروپا علیه مسلمانان شام و مصر می‌پردازد و نشان می‌دهد چگونه شکست‌ها و پیروزی‌های او زمینه‌ی تغییرات بعدی را فراهم کرد. با سلطنت سلطان احمد تگودار، که اسلام می‌آورد و خود را حامی شریعت معرفی می‌کند، کشمکش میان او و ارغون خان اوج می‌گیرد و در این میان، نقش رجال دیوانی مانند مجدالملک یزدی و خاندان جوینی در دسیسه‌ها و رقابت‌های درباری برجسته می‌شود. ارغون پس از رسیدن به قدرت، شمس‌الدین جوینی را می‌کشد و سعدالدوله‌ی یهودی را به وزارت می‌رساند؛ وزیری که با کنارزدن عمال مسلمان و تکیه بر یهودیان و مسیحیان، دستگاه مالی را سامان می‌دهد اما به‌سبب استبداد و نفرت امرا سرانجام کشته می‌شود. سپس گیخاتو به سلطنت می‌رسد و با بحران مالی روبه‌رو می‌شود؛ او با الهام از چین پول کاغذی «چاو» را رواج می‌دهد اما مردم از پذیرش آن سر باز می‌زنند و اقتصاد دچار رکود می‌شود. در ادامه، کتاب به سلطنت کوتاه بایدو و سپس جلوس غازان می‌رسد؛ نقطه‌ای که در آن، اسلام دین رسمی ایلخانان می‌شود و غازان با وضع یاساها و قوانین تازه، ساختار مالیات، مقاطعه‌داری، یامخانه‌ها، امنیت راه‌ها، اوزان و مقیاس‌ها، ضرب سکه و نظم لشکر را اصلاح می‌کند. نویسندگان جزئیات این اصلاحات را شرح داده‌اند؛ از منع ربا و شراب‌خواری در ملأعام تا تعیین دقیق مالیات هر آبادی، محدودکردن ایلچیان، تأسیس یامخانه‌ها در هر سه فرسخ، وحدت عیار سکه و تنظیم تاریخ غازانی. در کنار این، لشکرکشی‌های غازان به شام و نبردهای او با ممالیک مصر، شکست مرج‌الصفر و تأثیر آن بر روحیه‌ی ایلخان و سرنوشت امرا و وزرا روایت شده است. پس از مرگ غازان، کتاب به سلطنت محمد خدابنده اولجایتو و سپس ابوسعید بهادرخان می‌پردازد و در کنار آن، از نقش خواجه رشیدالدین فضل‌الله و دیگر رجال در اداره‌ی کشور و شکوفایی علمی و ادبی این دوره سخن می‌گوید. سپس با انقراض ایلخانان، به دوره‌ی فترت و ظهور سلسله‌های محلی مانند آل جلایر، آل مظفر، اینجو، امرای لرستان، کرت، تابکان فارس و قراختائیان کرمان می‌رسد و هرکدام را با ذکر اصل و نسب، جنگ‌ها، کشمکش‌های داخلی و سرانجام‌شان معرفی می‌کند. در بخش‌های بعدی، ظهور تیمور، لشکرکشی‌های گسترده‌ی او، جانشینان تیموری، سپس قراقویونلو و آق‌قویونلو، و در نهایت صفویه، افشاریه، زندیه و قاجاریه دنبال می‌شود؛ جایی که جنگ‌های ایران و روس، عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای، شورش‌ها، اصلاحات امیرکبیر، قیام‌ها و تحولات سیاسی تا پایان قاجاریه به‌صورت فشرده اما پیوسته روایت شده است. در میانه‌ی این روایت سیاسی، فصل «تمدن و معارف و صنایع در عصر استیلای مغول» جایگاهی ویژه دارد و به معرفی مورخان، علما، عرفا، شعرا، صنایع، معماری و بناهایی مانند شنب غازان و سلطانیه می‌پردازد تا چهره‌ی فرهنگی و تمدنی این دوره نیز روشن شود.

چرا باید کتاب تاریخ تمدن ایران (جلد سوم) را بخوانیم؟

این کتاب برای شناخت دوره‌ای طولانی و پرآشوب از تاریخ ایران، تصویری یکپارچه از پیوند قدرت سیاسی، ساختار اداری و زندگی اجتماعی ارائه کرده است. در فصل‌های مربوط به ایلخانان، خواننده می‌بیند که چگونه از دل حملات و ویرانی‌های مغول، به‌تدریج دستگاهی اداری و مالی شکل گرفت که بر تنظیم مالیات، امنیت راه‌ها، وحدت اوزان و سکه و سامان‌دادن به لشکر تکیه داشت و چگونه شخصیت‌هایی مانند غازان و خواجه رشیدالدین در این فرایند نقش محوری داشته‌اند. در کنار این، کتاب نشان می‌دهد که رقابت‌های درباری، دسیسه‌های وزرا و امرا، و کشمکش‌های مذهبی چگونه بر سرنوشت حکومت‌ها اثر گذاشته است. از سوی دیگر، تاریخ تمدن ایران (جلد سوم) فقط به جنگ‌ها و پادشاهان محدود نمانده و بخشی مستقل را به «تمدن و معارف و صنایع» اختصاص داده است؛ جایی که از مورخان، علما، شعرا، معماری، صنایع و بناهای مهم سخن گفته شده و نشان داده شده که در دل ناامنی‌ها و تغییر سلسله‌ها، حیات فکری و هنری ایران چگونه ادامه یافته است. در فصل‌های پایانی، پیوند میان دوره‌ی ایلخانان، تیموریان، قراقویونلو، آق‌قویونلو، صفویه، افشاریه، زندیه و قاجاریه به‌گونه‌ای ترسیم شده که روند کلی تحول دولت و جامعه در ایران قابل‌پیگیری می‌شود؛ از استیلای نیرویی بیرونی تا شکل‌گیری دولت‌های بومی و سپس مواجهه با قدرت‌های اروپایی و قراردادهای سنگین. این ترکیب روایت سیاسی، اداری و فرهنگی، کتاب را به منبعی مناسب برای کسانی تبدیل کرده است که می‌خواهند تصویری نسبتاً کامل از چند قرن سرنوشت ایران در یک جلد در اختیار داشته باشند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به دانشجویان و پژوهشگران تاریخ ایران، علاقه‌مندان به دوره‌ی مغول و ایلخانان، کسانی که در پی شناخت ریشه‌های ساختار اداری و مالی ایران در دوره‌های بعدی هستند و همچنین خوانندگانی پیشنهاد می‌شود که می‌خواهند سیر پیوسته‌ی تحولات سیاسی و تمدنی ایران از استیلای مغول تا پایان قاجاریه را در یک روایت منظم دنبال کنند.