کتاب هزار و یک شب (جلد اول)

کتاب هزار و یک شب (جلد اول) نوشته عبداللطیف طسوجی تبریزی با ترجمه فارسی او و به‌کوشش انتشارات باران خرد منتشر شده است. این کتاب جلد نخست از ترجمه‌ی مشهور طسوجی از الف لیله و لیله است؛ مجموعه‌ای از حکایت‌ها، قصه‌ها و ماجراهای تو در تو که در قالب شب‌های پیاپی شهرزاد و ملک‌شهریار روایت شده است. در این جلد، خواننده با آغاز ماجرای اصلی، شخصیت‌های محوری مانند شهریار، شاهزمان و شهرزاد آشنا می‌شود و سپس وارد زنجیره‌ای از حکایت‌ها می‌شود که هرکدام در دل دیگری زاده می‌شوند و پیش می‌روند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب هزار و یک شب (جلد اول)

کتاب هزار و یک شب (جلد اول) با روایت شهرزاد آغاز می‌شود؛ دختری دانا و پیش‌بین که برای نجات دختران شهر، خود را به همسری ملک‌شهریار درمی‌آورد و با طرحی حساب‌شده، هر شب قصه‌ای ناتمام می‌گوید تا مرگ خود را به تعویق بیندازد. در همان آغاز، عبداللطیف طسوجی در مقدمه‌ی خود توضیح داده است که حکیمان چگونه از راه افسانه و سخن گفتن از زبان دد و دام، پند و حکمت را در دل قصه‌ها می‌نشانند تا «عامه‌ی طباع» به خواندن و شنیدن راغب شوند و به‌تدریج به «گنج‌های شایگان تجربت» دست یابند. او همچنین شرح می‌دهد که چگونه به فرمان بهمن میرزا، فرزند عباس‌میرزا، مأمور ترجمه‌ی الف لیله و لیله از عربی به فارسی شده و کوشیده است در کنار نقل اشعار عربی، ابیاتی از شاعران فارسی‌زبان متناسب با موقعیت‌ها بیاورد یا مضمون شعرها را خود انشا کند.

در این جلد، طرح اصلی خیانت همسران شهریار و شاهزمان، سفر شاهزمان، کشف خیانت خاتون و کنیزکان، دیدار با عفریت و دختر اسیر او و سپس تصمیم شهریار به کشتن دختران باکره، زمینه‌ی ورود شهرزاد را فراهم می‌کند. از این‌جا به بعد، ساختار شبانه‌ی کتاب شکل می‌گیرد و هر شب با فرمول «چون شب فلان برآمد» آغاز می‌شود. کتاب هزار و یک شب (جلد اول) در ادامه‌ی این طرح، زنجیره‌ای از حکایت‌ها را پیش می‌برد که هرکدام در دل دیگری جای گرفته‌اند.

شهرزاد در شب نخست «حکایت بازرگان و عفریت» را آغاز می‌کند و در دل آن، «حکایت پیر و غزال»، «حکایت پیر دوم و دو سگش» و «حکایت پیر و استر» روایت می‌شود؛ حکایت‌هایی که در آن‌ها جادو، دگرگونی انسان به حیوان، وفاداری، خیانت و مکافات عمل درهم تنیده شده است. سپس نوبت به «حکایت صیّاد و عفریت» می‌رسد که خود بستری برای حکایت‌های دیگر است: «حکایت ملک یونان و حکیم رویان»، «حکایت ملک سندباد»، «حکایت وزیر و پسر پادشاه» و «حکایت نهنگ و صیّاد». در بخش دیگری از کتاب، ماجرای برکه‌ی شگفت با ماهیان چهاررنگ، قصر مرمری، جوان نیمه‌سنگ و شهر جادو شده روایت شده است که با دخالت ملکی ناشناس، طلسم آن گشوده می‌شود. در پایان این جلد، شهرزاد به «حکایت حمّال با دختران» می‌رسد و خواننده را در آستانه‌ی حکایتی تازه رها می‌کند تا شب‌های بعدی در جلدهای بعد ادامه یابد.

خلاصه داستان هزار و یک شب (جلد اول)

هشدار: این پاراگراف بخش‌هایی از داستان را فاش می‌کند!

در کتاب هزار و یک شب (جلد اول) نقطه‌ی آغاز همه‌چیز خیانت است. شهریار، پادشاه جزایر هند و چین و برادرش شاهزمان هر دو با خیانت همسران خود روبه‌رو می‌شوند. شاهزمان همسر و غلام زنگی او را می‌کشد و نزد برادر می‌آید، اما اندوه از چهره‌اش نمی‌رود تا اینکه شاهد خیانت خاتون، همسر شهریار و کنیزکان با غلامان سیاه می‌شود. سپس هر دو برادر در ساحل دریا با عفریتی روبه‌رو می‌شوند که دختری را در صندوق آهنین در قعر دریا زندانی کرده، اما همان دختر صدها مرد را به کام خود کشانده است. این ماجرا شهریار را به این نتیجه می‌رساند که هیچ زنی وفادار نیست؛ پس همه‌ی زنان را سزاوار مرگ می‌بیند. او هر شب باکره‌ای را به زنی می‌گیرد و بامدادان می‌کشد تا اینکه شهرزاد، دختر دانای وزیر، داوطلب ازدواج با او می‌شود.

شهرزاد نقشه‌ای می‌چیند: از خواهرش دنیازاد می‌خواهد شب زفاف از او قصه بخواهد. او «حکایت بازرگان و عفریت» را آغاز می‌کند و درست در جایی حساس، با طلوع صبح، قصه را ناتمام می‌گذارد. شهریار برای شنیدن ادامه، کشتن او را به تعویق می‌اندازد. در دل حکایت بازرگان و عفریت، سه پیر هرکدام با داستانی شگفت از جادو و دگرگونی، جان بازرگان را از عفریت می‌خرند. سپس «حکایت صیّاد و عفریت» می‌آید: صیّادی فقیر خمره‌ای مهرشده با نام سلیمان از دریا بیرون می‌کشد و عفریتی را آزاد می‌کند که تصمیم دارد او را بکشد. صیّاد با نقل حکایت ملک یونان و حکیم رویان، عفریت را فریب می‌دهد تا دوباره به خمره بازگردد و او را تهدید می‌کند که به دریا باز خواهد انداخت.

عفریت سرانجام با وعده‌ی گنج، صیّاد را به برکه‌ای می‌برد که در آن ماهیان چهاررنگ شنا می‌کنند. این ماهیان به دربار ملکی دیگر می‌رسند و با حضور دختری ناشناس یا غلامکی سیاه، هر بار در تابه سخن می‌گویند و تابه سرنگون می‌شود. ملک به‌دنبال راز این ماجرا به برکه و سپس به قصری مرمری می‌رسد؛ در آن‌جا جوانی را می‌یابد که نیمه‌ی تنش سنگ شده و شهر و مردمش به‌سبب جادوی دخترعمویش به ماهی و کوه و برکه بدل شده‌اند. ملک به‌جای غلام سیاه در بستر می‌خوابد، دختر را فریب می‌دهد تا طلسم را با آب برکه بشکند و در لحظه‌ی آخر او را می‌کشد. شهر و مردم به حالت نخست بازمی‌گردند و جوان با ملک همراه می‌شود. در پایان جلد، شهرزاد پس از این رشته حکایت‌ها، تازه به آستانه‌ی «حکایت حمّال با دختران» می‌رسد و باز هم قصه را ناتمام می‌گذارد.

چرا باید کتاب هزار و یک شب (جلد اول) را بخوانیم؟

کتاب هزار و یک شب (جلد اول) تصویری پرجزئیات از جهان قصه‌گویی شرقی به دست می‌دهد؛ جهانی که در آن پادشاه، وزیر، بازرگان، صیّاد، عفریت، پری، غلام سیاه، دختران دانا و جوانان جادو شده کنار هم قرار گرفته‌اند و هرکدام در دل دیگری حکایتی تازه می‌زایند. این کتاب نشان می‌دهد که چگونه می‌توان با قصه‌گفتن، مرگ را عقب راند، خشم را آرام کرد و ذهن را از انتقام به تأمل وامی‌داشت. شهرزاد در این جلد نه‌تنها قصه‌گوست، بلکه طراح ساختاری‌ست که در آن هر حکایت، حکایت دیگری را توجیه می‌کند و هر ماجرا، آینه‌ی ماجرایی دیگر می‌شود. در این کتاب، مضمون‌هایی مانند خیانت و وفاداری، مکافات عمل، فریب و تدبیر، جادو و دگرگونی و نسبت قدرت و دانایی بارها در قالب‌های گوناگون تکرار شده است.

حکایت‌هایی مانند بازرگان و عفریت، صیّاد و عفریت، ملک یونان و حکیم رویان یا جوان نیمه‌سنگ، هرکدام نمونه‌ای از این مضمون‌ها هستند که در قالب ماجرایی پرکشش روایت شده‌اند. نثر طسوجی با آمیختن ابیات فارسی و عربی، دعاها، سوگندها و مثل‌ها، فضایی می‌سازد که هم حال‌وهوای دربار و هم لحن مجالس قصه‌گویی را در خود دارد. خواندن این جلد، آشنایی با شالوده‌ی روایی هزار و یک شب است؛ جایی که طرح اصلی شکل می‌گیرد، شخصیت شهرزاد تثبیت می‌شود و بسیاری از حکایت‌های مشهور آغاز می‌شوند. برای کسانی که به دنبال شناخت ریشه‌های بسیاری از قصه‌ها، نمایش‌ها و روایت‌های بعدی هستند، این جلد نقطه‌ی شروع مناسبی است. همچنین برای کسانی که به نثر فارسی دوره‌ی قاجار، شیوه‌ی ترجمه‌ی متون عربی به فارسی و ترکیب قصه با شعر علاقه‌مند هستند، این کتاب نمونه‌ای پرجزئیات و پرارجاع به شمار می‌آید.

خواندن کتاب هزار و یک شب (جلد اول) را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب هزار و یک شب (جلد اول) به کسانی پیشنهاد می‌شود که به قصه‌های طولانی، حکایت‌های تو در تو و فضاهای افسانه‌ای علاقه دارند؛ به پژوهشگران و دانشجویان ادبیات فارسی و عربی که می‌خواهند با ترجمه‌ی طسوجی و نثر قصه‌پردازانه‌ی فارسی آشنا شوند؛ به علاقه‌مندان فرهنگ و تخیل شرقی که به‌دنبال ریشه‌های روایی بسیاری از داستان‌های بعدی هستند؛ و به خوانندگانی که از ترکیب شعر و نثر، آیات و امثال در دل روایت لذت می‌برند.

درباره مجموعه هزار و یک شب

هزار و یک شب کتابی با نویسنده‌‌ی واحد نیست، بلکه مجموعه‌ای لایه‌لایه از داستان‌های عامیانه‌ی خاورمیانه و جنوب آسیا است که طی قرن‌ها تکامل یافته است. قدیمی‌ترین لایه‌های این مجموعه برگرفته از اثری فارسی به نام «هزار افسان» از قرن هشتم میلادی است که خود داستان‌های هندی و ایرانی ساسانی قدیمی‌تری را در خود جای داده بود. چارچوب اصلی عربی، داستان شهرزاد و شهریار، احتمالاً در قرن نهم میلادی در بغداد، پایتخت خلافت عباسی، در دوره‌ای که اغلب عصر طلایی اسلام نامیده می‌شود، شکل گرفته است. مجموعه از آن‌جا به طور ارگانیک رشد کرد و کاتبان، قصه‌گویان و مترجمان داستان‌های جدیدی از مناطق مختلف از جمله مصر، سوریه و بین‌النهرین به آن افزودند. هیچ نسخه‌ی اصلی معتبری وجود ندارد؛ نسخه‌های خطی مختلف حاوی گزینش‌ها و چیدمان‌های متفاوتی از داستان‌ها هستند، برخی شامل کمتر از ۲۰۰ حکایت و برخی دیگر صدها حکایت هستند.

کشف اروپایی هزار و یک شب در اوایل قرن هجدهم با ترجمه‌ی فرانسوی آنتوان گالان (۱۷۱۷–۱۷۰۴) آغاز شد که این مجموعه را به مخاطبان غربی معرفی کرد و چندین داستان مشهور؛ از جمله «علاءالدین» و «علی بابا»، را که گالان ادعا می‌کرد از یک قصه‌گوی سوری در پاریس شنیده است، به آن افزود. ترجمه‌های بعدی، که مشهورترین آن‌ها توسط سر ریچارد فرانسیس برتون (۱۸۸۶–۱۸۸۵) انجام شد، این اثر را به طور گسترده به زبان انگلیسی در دسترس قرار داد، هر چند نسخه‌ی برتون به خاطر زبان کهن‌گرایانه و حفظ عناصر شهوانی‌تر که دیگر مترجمان آن‌ها را نرم یا حذف کرده بودند، شناخته می‌شود. از آن‌جا که هزار و یک شب مجموعه‌ای زنده و در حال تکامل است، هیچ «آثار کامل» قطعی‌ای وجود ندارد. نسخه‌های مدرن به اشکال بی‌شمار وجود دارند، از نسخه‌های انتقادی دانشگاهی که سعی در بازسازی نسخه‌های خطی قرون وسطایی دارند تا نسخه‌های کودکانه پیرایش‌شده و کتاب‌های هدیه‌ی مصور نفیس. این اثر توسط یونسکو به‌عنوان بخشی از حافظه‌ی جهانی ثبت شده است که نشان‌دهنده‌ی اهمیت پایدار فرهنگی جهانی آن است.