کتاب تاریخ تمدن ایران (جلد دوم)

کتاب تاریخ تمدن ایران (جلد دوم) نوشته‌ی حسن پیرنیا و عباس اقبال آشتیانی اثری است که به دوره‌ای پرآشوب و سرنوشت‌ساز از تاریخ ایران بعد از اسلام می‌پردازد؛ دوره‌ای که از استقرار نخستین سلسله‌های ایرانی در خراسان آغاز می‌شود و تا هجوم مغول، سقوط خلافت عباسی و انقراض اسماعیلیه ادامه پیدا می‌کند. نشر باران خرد آن را منتشر کرده است و متن حاضر نسخه‌ای است که بر پایه‌ی تحقیقات و نوشته‌های این دو پژوهشگر برجسته فراهم شده است. در این جلد، نویسندگان با تمرکز بر تحولات سیاسی، نظامی و اداری، شکل‌گیری دوباره‌ی قدرت‌های ایرانی را در دل خلافت عباسی دنبال کرده‌اند؛ از طاهریان و صفاریان و سامانیان تا آل بویه، زیاریان، غزنویان، سلاجقه، خوارزمشاهیان و در نهایت یورش مغول و لشکرکشی هولاکو. ساختار کتاب بر پایه‌ی فصل‌های منظم و سلسله‌محور تنظیم شده و در هر فصل، ضمن شرح وقایع و جنگ‌ها، به اوضاع اجتماعی، اداری و روابط قدرت نیز پرداخته شده است. خواننده در این کتاب با شبکه‌ای از امیران، سرداران، داعیان علوی، قبایل ترک و مغول و خاندان‌های محلی روبه‌رو می‌شود که هرکدام در شکل‌دادن به سرنوشت ایران سهمی داشته‌اند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تاریخ تمدن ایران (جلد دوم)

کتاب تاریخ تمدن ایران (جلد دوم) با یک مقدمه‌ی تحلیلی آغاز می‌شود که در آن حسن پیرنیا و عباس اقبال آشتیانی تفاوت دو دوره‌ی خلافت اموی و عباسی را در ایران توضیح داده‌اند. در این مقدمه نشان داده شده که چگونه در دوره‌ی اموی، والیان عرب از بصره و کوفه به ایران می‌آمدند و هم‌زمان هم فرماندار بودند و هم سردار جنگ، درحالی‌که در عهد عباسیان، حکام مستقیماً از بغداد منصوب می‌شدند و عنصر ایرانی در میان آن‌ها و در دستگاه اداری و دیوانی غلبه یافت. نویسندگان در همین آغاز، بازگشت تدریجی آداب و تشکیلات ساسانی، نقش دبیران ایرانی، و زنده‌ماندن زبان فارسی و روح قومیت ایرانی را در پشت البرز، سیستان، خراسان و ماوراءالنهر ترسیم کرده‌اند. کتاب تاریخ تمدن ایران (جلد دوم) سپس توضیح می‌دهد که چگونه از عهد مأمون به بعد، سلسله‌های ایرانی در دو دسته شکل گرفتند: گروهی مانند علویان طبرستان، صفاریان و دیالمه آل بویه که به سبب گرایش مذهبی متفاوت، سیادت روحانی خلیفه را نمی‌پذیرفتند و گروهی مانند سامانیان، غزنویان و سلاجقه که خود را مأمور و منصور از جانب خلیفه می‌دانستند. این جلد از فصل اول با «طاهریان و علویان طبرستان» آغاز می‌شود و در ادامه فصل‌های مفصل و متعددی دارد؛ از جمله: «دیالمه آل زیار»، «دیالمه آل بویه»، «صفاریان»، «سامانیان»، «غزنویان»، «سلاطین غور»، «سلاطین سلجوقی»، «اتابکان آذربایجان»، «خوارزمشاهیان» و در پایان بخش مربوط به «استیلای مغول»، «چنگیزخان»، «فتح بخارا و سمرقند»، «فتح خراسان»، «سلطنت منگوقاآن» و «لشکرکشی هولاکو و انقراض خلافت عباسی و اسماعیلیه». کتاب تاریخ تمدن ایران (جلد دوم) در هر فصل، ابتدا خاستگاه جغرافیایی و قومی هر سلسله را معرفی کرده سپس به ترتیب، امیران و سلاطین آن خاندان را با ذکر سال‌های حکومت، مهم‌ترین جنگ‌ها، شورش‌ها و روابطشان با خلافت عباسی و دیگر قدرت‌های منطقه‌ای شرح داده است. برای نمونه، در فصل طاهریان، از طاهر بن حسین ذوالیمینین و نقش او در تثبیت خلافت مأمون تا عبدالله بن طاهر و توجه او به کشاورزی و قنوات نیشابور روایت شده و در ادامه، ضعف محمد بن طاهر و برآمدن یعقوب لیث صفاری و حسن بن زید علوی نشان داده شده است. در فصل علویان طبرستان، کتاب به‌تفصیل ماجرای دعوت حسن بن زید به رویان، قیام او علیه عمال طاهری، استقرار علویان در طبرستان و دیلم و کشمکش‌های طولانی با طاهریان، صفاریان و سامانیان را دنبال کرده است. فصل دیالمه آل زیار با شرح سرزمین دیلم و تفاوت دیلمان کوهستانی و گیلان جلگه‌ای آغاز می‌شود و سپس به زندگی مردآویج بن زیار، فتح طبرستان، ری، همدان و اصفهان، روابط او با خلیفه و سامانیان و در نهایت قتل او به دست غلامان ترک می‌پردازد. در فصل آل بویه، مسیر سه برادر پسر بویه ماهیگیر از خدمت ماکان بن کاکی تا تسلط بر کرج، اصفهان، خوزستان و فارس و درگیری‌هایشان با وشمگیر و سرداران سامانی روایت شده است. در فصل‌های بعدی، کتاب به همین شیوه، تاریخ سامانیان، غزنویان، سلاجقه، خوارزمشاهیان و سرانجام هجوم مغول و سقوط الموت و بغداد را در قالب فصل‌های پی‌درپی و سلسله‌محور دنبال کرده است.

خلاصه کتاب تاریخ تمدن ایران (جلد دوم)

کتاب تاریخ تمدن ایران (جلد دوم) تصویری پیوسته از گذار ایران از زیر سایه‌ی مستقیم خلافت عباسی به دوره‌ی امارت‌ها و سلطنت‌های ایرانی و سپس ورود به عصر مغول ارائه کرده است. نویسندگان در مقدمه نشان داده‌اند که چگونه با قدرت‌گرفتن عباسیان، ایرانیان دوباره در دستگاه اداری و لشکری بالا آمدند، دبیران و مرزبانان قدیم احیا شدند و دربارهای محلی با تشریفات و آداب ساسانی شکل گرفت. در عین حال، زبان عربی زبان رسمی دیوان و مکاتبات ماند اما مردم بومی ایران، به‌ویژه در نواحی دور از مرکز خلافت، زبان فارسی و سنت‌های ایرانی را حفظ کردند و همین بستر، زمینه‌ی پیدایش سلسله‌های ایرانی را فراهم کرد. در ادامه، کتاب به‌صورت سلسله‌به‌سلسله پیش می‌رود. در فصل طاهریان، از طاهر بن حسین که مأمون را بر تخت خلافت نشاند و به پاس این خدمت به حکومت خراسان فرستاده شد تا طلحه بن طاهر، عبدالله بن طاهر، طاهر بن عبدالله و محمد بن طاهر، روند تبدیل یک فرمانده عباسی به بنیان‌گذار نخستین سلسله‌ی ایرانی بعد از اسلام شرح داده شده است. در کنار آن، کتاب به خوارج سیستان و خراسان، قیام حمزه خارجی و درگیری‌های طولانی او با آل طاهر می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه ضعف محمد بن طاهر، زمینه‌ی برآمدن یعقوب لیث صفاری و پایان کار طاهریان را فراهم کرد. در بخش علویان طبرستان، کتاب مسیر دیگری از مقاومت ایرانی را دنبال کرده است: مردم طبرستان که از ظلم عمال طاهری به ستوه آمده بودند، به دعات علوی پناه بردند و حسن بن زید را از ری به رویان دعوت کردند. حسن بن زید با لقب داعی کبیر، رویان، چالوس، آمل و گرگان را گرفت، با طاهریان و سپس با یعقوب لیث صفاری درافتاد و طبرستان را به پایگاه علویان تبدیل کرد. پس از او، محمد بن زید، ناصر کبیر (اطروش) و حسن بن قاسم داعی صغیر، در میان فشار سامانیان، سرداران ترک و امیران دیلمی، برای حفظ این امارت علوی جنگیدند تا سرانجام با قتل داعی صغیر در سال ۳۱۶، دوره‌ی امارت دعات علوی پایان یافت. کتاب سپس به دیالمه آل زیار می‌رسد و با شرح سرزمین دیلم و نقش سادات علوی در مسلمان‌کردن دیلمیان، زمینه‌ی ظهور مردآویج بن زیار را توضیح می‌دهد. مردآویج که ابتدا در خدمت اسفار بن شیرویه بود، با کمک سلار مسافری بر او شورید، طبرستان، گرگان، ری، همدان و اصفهان را گرفت و کوشید آداب شاهنشاهی ساسانی را زنده کند؛ از تاجی به سبک انوشیروان تا برگزاری جشن سده در اصفهان. اما خشونت او نسبت به مسلمانان و غلامان ترک، سرانجام به قتلش در حمام اصفهان انجامید و قدرت به دست برادرش وشمگیر افتاد. در همین فصل و فصل بعد، کتاب ورود پسران بویه ماهیگیر به صحنه، پیوستنشان به ماکان بن کاکی، سپس خدمت به مردآویج و بعد جدایی و حرکت مستقل آن‌ها به‌سوی کرج، اصفهان، خوزستان و فارس را دنبال کرده است. علی بن بویه (عمادالدوله) و حسن بن بویه (رکن‌الدوله) در کشاکش با وشمگیر، ابوعلی چغانی و امیران سامانی، به‌تدریج بر عراق عجم و فارس مسلط شدند و یکی از مهم‌ترین خاندان‌های ایرانی پس از اسلام را شکل دادند. در فصل‌های بعدی که در متن فهرست کتاب آمده، همین الگو ادامه پیدا می‌کند: صفاریان از سیستان برمی‌خیزند، یعقوب لیث از یک عیار محلی به امیری گسترده‌دامنه تبدیل می‌شود، سامانیان در ماوراءالنهر و خراسان دولتی نیرومند می‌سازند، غزنویان با محمود و مسعود به اوج فتوحات در هند می‌رسند، سلاجقه با طغرل، آلب ارسلان و ملکشاه بر بغداد و شام و آناتولی اثر می‌گذارند، و در نهایت خوارزمشاهیان با تکش و علاءالدین محمد در آستانه‌ی برخورد با مغول قرار می‌گیرند. پایان کتاب به استیلای مغول، فتح بخارا و سمرقند، عبور از جیحون، سقوط خوارزم، تسخیر مرو و نیشابور و هرات، برآمدن جلال‌الدین منکبرنی، سپس سلطنت اوکتای و منگوقاآن و لشکرکشی هولاکو به ایران، فتح الموت و برانداختن اسماعیلیه و در نهایت سقوط بغداد و انقراض خلافت عباسی اختصاص یافته است. در سراسر این مسیر، کتاب نشان داده است که چگونه در میان فرازونشیب‌های سیاسی و نظامی، عنصر ایرانی، زبان فارسی و سنت‌های اداری و دیوانی ایران، در قالب سلسله‌های گوناگون تداوم یافته است.

چرا باید کتاب تاریخ تمدن ایران (جلد دوم) را بخوانیم؟

کتاب تاریخ تمدن ایران (جلد دوم) برای کسی که می‌خواهد تصویری پیوسته از چند قرن پرآشوب تاریخ ایران بعد از اسلام داشته باشد، یک روایت خطی و منظم از پیدایش و سقوط سلسله‌های ایرانی ارائه کرده است. این کتاب به‌جای تمرکز بر یک خاندان یا یک واقعه، شبکه‌ای از قدرت‌ها را کنار هم نشان داده است: از طاهریان و علویان طبرستان تا دیالمه آل زیار و آل بویه، از صفاریان و سامانیان تا غزنویان، سلاجقه، خوارزمشاهیان و در نهایت مغولان. به این ترتیب خواننده می‌تواند بفهمد که هر سلسله در چه زمینه‌ای پدید آمده، با چه نیروهایی درگیر بوده و چگونه جای خود را به قدرت بعدی داده است. ویژگی دیگر این اثر، توجه هم‌زمان به جغرافیا، مذهب و ساختار قدرت است. در هر فصل، علاوه‌بر شرح جنگ‌ها و تغییر امیران، به نقش نواحی‌ای مثل طبرستان، دیلم، گیلان، خراسان، سیستان و ماوراءالنهر در شکل‌گیری هویت ایرانی پرداخته شده است. توضیح تفاوت دیلمان کوهستانی و گیلان جلگه‌ای، نقش سادات علوی در اسلام‌آوردن دیلمیان، و بازگشت تشریفات و آداب ساسانی در دربارهای عباسی و امیران محلی، کمک می‌کند که تاریخ سیاسی از زمینه‌ی فرهنگی و اجتماعی جدا نماند. همچنین ذکر دقیق سال‌ها، نام امیران، مسیر لشکرکشی‌ها و روابط با خلافت عباسی، امکان دنبال‌کردن سیر وقایع را برای خواننده‌ای که می‌خواهد تصویر روشنی از توالی رویدادها داشته باشد فراهم کرده است. از سوی دیگر، این کتاب نشان داده است که چگونه زبان فارسی و سنت‌های ایرانی در دل ساختار خلافت عباسی زنده ماند و حتی بر آن غلبه کرد؛ دبیران ایرانی دوباره به صحنه آمدند، دربارهای محلی با الگوی ساسانی شکل گرفت و سلسله‌های ایرانی، چه موافق خلیفه و چه مخالف او، در عمل استقلال سیاسی و فرهنگی ایران را بازسازی کردند. برای کسانی که به فهم زمینه‌ی تاریخی شکل‌گیری دولت‌های بعدی ایران، نقش خراسان و طبرستان در احیای هویت ایرانی و ریشه‌های برخورد ایران با مغول علاقه‌مندند، این کتاب تصویری یک‌جا و پیوسته از این فرایند ارائه کرده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

به دانشجویان و پژوهشگران تاریخ ایران، به علاقه‌مندان تاریخ سیاسی و سلسله‌های ایرانی بعد از اسلام، به کسانی که می‌خواهند ریشه‌های شکل‌گیری دولت‌های ایرانی، نقش خراسان، طبرستان و دیلم و زمینه‌های هجوم مغول را بهتر بشناسند، و به خوانندگانی که در حال مطالعه‌ی ادبیات کلاسیک فارسی‌اند و می‌خواهند پس‌زمینه‌ی تاریخی آن دوره‌ها را درک کنند، خواندن این کتاب پیشنهاد می‌شود.