کتاب ویتسک

کتاب ویتسک (Woyzeck)، نوشته گئورگ بوشنر و ترجمه محمود حدادی، یک نمایشنامه‌ی ۲۹صحنه‌ای و اثری تیره و تکان‌دهنده درمورد فروپاشی یک سرباز فقیر در مناسبات خشن اجتماعی است. این نمایشنامه‌ی مشهور از کشور آلمان که به‌همت نشر بیدگل منتشر شده، با یادداشت مفصل مترجم و بخشی از سخنرانی فریدریش دورنمات (نمایشنامه‌نویس) درباره‌ی بوشنر و مسئله‌ی علیت آغاز می‌شود؛ سپس متن نمایشنامه و در پایان شرح صحنه‌به‌صحنه و توضیح‌های دراماتورژیک قرار گرفته‌اند. این نمایشنامه بیش از ۲۰ شخصیت دارد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب ویتسک اثر گئورگ بوشنر

کتاب ویتسک [بخوانید: وُیتْسِک] نمایشنامه‌ای است در ۲۹ صحنه به قلم گئورگ بوشنر که بر پایه‌ی ماجرای واقعی مردی فقیر و کارگر در لایپزیک نوشته شده است. نویسنده با تکیه بر گزارش‌های پزشکیِ دکتر کلاروس و اسناد پرونده، این سرگذشت را به اثری نیمه‌مستند و نمایشی تبدیل کرده است. مسئله‌ی «گناه فردی» در برابر «شرایط اجتماعی» در این اثر از نو تعریف می‌شود. کتاب ویتسک در نسخه‌ی منتشرشده توسط نشر بیدگل افزون‌بر متن نمایشنامه، یادداشت مترجم، شرح زندگی و مبارزه‌ی سیاسی نویسنده، پیوند او با انقلاب فرانسه، فعالیتش در «انجمن حقوق انسان‌ها» و نوشتن شب‌نامه‌ی پیک هسن را نیز در بر گرفته است.

زبان گفتاری، گویش محلی و تمرکز بر شخصیت‌های فرودست، نمایشنامه‌ی ویتسک را به اثری پیشرو در نسبت با سبک‌های ناتورالیسم و اکسپرسیونیسم بدل کرده است. این کتاب در ادامه با بخشی از سخنرانی فریدریش دورنمات (نمایشنامه‌نویس) درباره‌ی گئورگ بوشنر و نسبت ادبیات، علم و علیت با یکدیگر همراه شده است؛ متنی که از کانت و مارکس تا بحران‌های جهان مدرن را در پرتو نام بوشنر مرور می‌کند. در پایان کتاب ویتسک، شرح صحنه‌به‌صحنه، توضیح درباره‌ی بینامتنیت با کتاب مقدس، نمایشنامه‌ی نظامیان یاکوب لنس و تحلیل ساختار و زبان اثر آمده‌اند؛ ازاین‌رو خواندن این کتاب خواننده را در بستری تاریخی، فلسفی و ادبی قرار می‌دهد.

نگارش نمایشنامه‌ی ویتسک بین ژوئیه و اکتبر ۱۸۳۶ میلادی صورت گرفت، اما با مرگ نویسنده در فوریه‌ی ۱۸۳۷ ناتمام ماند. این اثر نخستین‌بار در سال ۱۸۷۷ با ویرایش کارل امیل فرانتسوس به چاپ رسید و نیز برای اولین‌بار در ۸ نوامبر ۱۹۱۳ در تئاتر رزیدنسِ مونیخ به روی صحنه رفت. این متن نمایشی، از آن زمان تا امروز، به یکی از تأثیرگذارترین و پراجراترین نمایشنامه‌های آلمانی‌زبان مبدل شده است. ناتمام‌بودن این اثر زمینه‌ساز خلق اقتباس‌های گوناگون و متفاوتی شده است. 

این نمایشنامه بیش از ۲۰ شخصیت دارد. برخی از این شخصیت‌ها عبارتند از: فرانتس ویتسک (Franz Woyzeck)، ماری (Marie)، مارگارت (Margret)، سروان، گروهبان، دکتر، پسربچه‌ی رقصنده، یک مرد پیر پای جعبه‌ی موسیقی، یهودی سمسار، مادربزرگ، مأمور دادستانی، سربازان و دانشجویان.

خلاصه داستان ویتسک

هشدار: این پاراگراف بخش‌هایی از داستان نمایشنامه را فاش می‌کند!

فرانتس ویتسک سرباز حرفه‌ای فقیر و فرودستی است که برای گذراندن زندگی چند کار را به‌طور همزمان انجام می‌دهد؛ چوب‌بری در جنگل، سلمانی‌گری برای سروان و شرکت در آزمایش‌های پزشکی دکتری که او را ماه‌ها فقط با نخود تغذیه می‌کند. فشار فقر، تحقیر دائمی، استثمار بدن و ذهن و توهمات مذهبی و کیهانی، روان این سرباز را به‌تدریج فرسوده می‌کند. رابطه‌ی او با ماری در مرکز اثر قرار دارد؛ زنی فقیر که از سرباز پسری دارد و زیر بار تنگدستی و وسوسه‌ی یال‌وکوپالِ سرطبال دسته‌ی موسیقی، به ویتسک خیانت می‌کند. ویتسک میان عشق، غیرت، احساس گناه و هذیان‌های آخرالزمانی سرگردان است. صداهایی درونی او را به‌سوی خشونت می‌رانند. نمایشنامه این سقوط را در ۲۹ صحنه‌ی کوتاه و تکه‌تکه روایت می‌کند و نیز بی‌رحمی ساختارهای نظامی، پزشکی، قضایی و مذهبی در برخورد با یک انسان فرودست را عریان می‌سازد.

چرا باید کتاب ویتسک را بخوانیم؟

نمایشنامه‌ی ویتسک تصویری از انسانی ارائه می‌دهد که زیر فشار فقر، تحقیر و آزمایش‌های علمی خرد می‌شود و در مرز جنون و مسئولیت اخلاقی قرار می‌گیرد. این کتاب به مخاطب کمک می‌کند رابطه‌ی جرم، بیماری، طبقه‌ی اجتماعی و قدرت را بازببیند و نیز با مطالعه‌ی یادداشت‌های تحلیلی موجود در این نسخه، جایگاه گئورگ بوشنر در تاریخ نمایشنامه‌نویسی و پیوند متن نمایشی مشهورِ ویتسک با سیاست، فلسفه و روان‌کاوی را دریابد.

خواندن کتاب ویتسک را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

ویتسک به دوستداران ادبیات نمایشی قرن ۱۹ آلمان و قالب نمایشنامه، دانشجویان ادبیات نمایشی، مطالعات تئاتر و فلسفه‌ی هنر و افرادی که به موضوعاتی مانند فقر، خشونت ساختاری، روان‌پریشی، تاریخ اندیشه‌ی اجتماعی و نسبت علم و ادبیات علاقه دارند، پیشنهاد می‌شود.

درباره گئورگ بوشنر

گئورگ بوشنر (Georg Büchner) یا کارل گئورگ بوشنر که در سال ۱۸۱۳ میلادی در آلمان دیده به جهان گشود، چهره‌ای برجسته در قامت نویسنده، شاعر، پزشک و مبارزی انقلابی بود. او در آموزشگاهی به تحصیل پرداخت که تمرکز ویژه‌ای بر آموزش زبان‌های فرانسوی، ایتالیایی و انگلیسی داشت و سپس برای فراگیری علوم پزشکی راهی استراسبورگ گردید. تمایل این نویسنده به دنیای سیاست از ۱۵سالگی شکل گرفت و به‌مرور او را به کنشگری سیاسی مبدل ساخت؛ به‌طوری‌که از همان دوران نوجوانی تعمق در فلسفه و تاریخ انقلاب فرانسه را آغاز کرد. از میان آثار ماندگار او می‌توان به سه نمایشنامه‌ی پرآوازه‌ی «ویتسک»، «لئونس و لنا» و «مرگ دانتون» اشاره کرد.

در سال ۱۹۲۳ نشان و جایزه‌ای به پاس یادبود گئورگ بوشنر پایه‌گذاری شد که در ابتدا به هنرمندان بومی شهر و ایالت هسن تعلق می‌گرفت، اما از سال ۱۹۵۱ مسئولیت اعطای سالانه‌ی آن به آکادمی زبان و شعر آلمان واگذار شد تا به برترین نویسندگان و شاعران آلمانی‌زبان اهدا شود. از این جایزه به‌عنوان پر‌اعتبارترین عنوان ادبی در آلمان یاد شده است. گئورگ بوشنر به‌علت مبارزات سیاسی در ایام جوانی به زوریخ تبعید گردید و در همان شهر، درحالی‌که تنها ۲۴ سال داشت، بر اثر ابتلا به تیفوس جان سپرد.

نظر افراد یا مجله‌های مشهور درباره کتاب ویتسک و نویسنده

سایت ایران تئاتر (theater.ir): نمایشنامه‌ی ویتسک، بی‌هیچ مبالغه‌ای، مصداق بارز یک متن دراماتیک استوار و منسجم به شمار می‌رود. این اثر با درایتی تمام، بخشی از کلیدی‌ترین دغدغه‌های انسان امروز را در بستر یک موقعیت نمایشی به چالش کشیده است. گئورگ بوشنر با نمایشِ عاقبتِ پستی و رذالت، هشداری جدی به انسان امروز می‌دهد و می‌کوشد او را از سقوط در دامگاه ثروت، قدرت و ریاکاری بازدارد. برای شناخت عمیق‌تر نمایشنامه‌ی ویتسک، مرور سرگذشت گئورگ بوشنر لازم است.

سایت نشر بیدگل: شاهکار گئورگ بوشنر، ویتسک، در زمره‌ی رادیکال‌ترین و نوآورانه‌ترین متون تاریخ نمایشنامه‌نویسی جای می‌گیرد؛ اثری که ده‌ها سال پیش از پیدایش رسمی تئاتر مدرن، الگوی زبان، ساختار و شخصیت محوری درام کلاسیک را زیر سؤال برد. شخصیت ویتسک در این نمایشنامه در شمار قهرمانان تراژیکِ سنتی نمی‌گنجد؛ او فردی معمولی است که در پیچ‌وخم‌های مناسبات نابرابر به بند کشیده شده است. بوشنر با گویشی بی‌پرده و ساده نشان می‌دهد که دانش و قدرت توانایی تبدیل‌شدن به ابزار سرکوب را دارند و تنگدستی نیز نه‌فقط وضعیتی مالی، بلکه شیوه‌ای از نابودی کرامت انسانی به شمار می‌رود. کتاب ویتسک طلیعه‌ای بر مکاتب ناتورالیسم و اکسپرسیونیسم محسوب می‌شود و زمینه‌ساز الهام برای نسل‌های متعددی از نمایشنامه‌نویسان و صاحب‌نظران، از برتولت برشت تا فعالان تئاتر امروز بوده است. این اثر، با سپری‌کردن بیش از دو قرن، همچنان پرسش‌های اصلی خود درباره‌ی قدرت، جنون و تعهدات اجتماعی را تازه و تکان‌دهنده مطرح می‌سازد.

اقتباس‌ها از کتاب ویتسک

بیش از ۱۰ اثر سینمایی با اقتباس از نمایشنامه‌ی ویتسک تولید شده که برجسته‌ترینِ آن‌ها را فیلم ویتسک به کارگردانی ورنر هرتزوگ (محصول سال ۱۹۷۹) دانسته‌اند. داریوش مهرجویی در سال ۱۳۵۱ با تکیه بر نمایشنامه‌ی ویتسک، فیلم سینمایی پستچی را تولید کرد. فهرست زیر نیز برخی از اقتباس‌ها را نشان می‌دهد:

• ویتسک (Wozzeck): اپرایی به آهنگسازی آلبان برگ (Alban Berg) که در سال ۱۹۲۲ به پایان رسید و نخستین اجرای آن در دسامبر ۱۹۲۵ در برلین به روی صحنه رفت.
• ویتسک (Wozzeck): اپرایی به آهنگسازی مانفرد گورلیت (Manfred Gurlitt) که اولین‌بار در آوریل ۱۹۲۶ در برمن اجرا شد.
• ویتسک (Woyzeck): اثر نمایشی محصول سال ۱۹۶۹ به کارگردانی اینگمار برگمان (Ingmar Bergman).
• ویتسک (Woyzeck): اثر سینمایی محصول سال ۱۹۷۹ به کارگردانی ورنر هرتزوگ (Werner Herzog).
• طبل‌زن متفاوت (Different Drummer): باله‌ی تک‌پرده‌ای محصول سال ۱۹۸۴ ساخته‌ی کنت مک‌میلان (Kenneth MacMillan).
• ویتسک (Wozzeck): رمانی نوشته‌شده در میانه‌ی دهه‌ی ۱۹۹۰ به قلم یوری ایزدریس (Yuriy Izdryk، نویسنده‌ی اوکراینی).
• ویتسک (Woyzeck): تئاتر موزیکالی با ایده‌پردازی رابرت ویلسون (Robert Wilson) و ترانه‌سرایی و آهنگسازی تام ویتس (Tom Waits) و کاتلین برنان (Kathleen Brennan) که ترانه‌های آن در آلبوم «پوچی خونین» (Blood Money) اثر تام ویتس منتشر شد.
• درباره‌ی ویتسک (Re: Woyzeck): نمایشنامه‌ای مدرن به قلم جرمی گیبل (Jeremy Gable) که در آن خودِ گئورگ بوشنر نیز به یکی از شخصیت‌های نمایشنامه‌ی خویش مبدل شده است.
• مرد غرق‌شده: یک افسانه‌ی هالیوودی (The Drowned Man: A Hollywood Fable): نمایشی محیطی اثر گروه پانچ‌درانک (Punchdrunk) با فضاسازی در یک استودیوی فیلم‌سازیِ دهه‌ی ۱۹۶۰.
• لطفاً! (!Please): اجرا و نمایش عروسکی به طراحی فلیشیا کوپر (Felicia Cooper) که در سال ۲۰۲۵ تکمیل شد و نخستین اجرای آن در مینیاپولیس و در تئاتر رد آی (Red Eye Theater) به روی صحنه رفت.

درباره محمود حدادی

محمود حدادی، زاده‌ی سال ۱۳۲۶ در قزوین، دوران آموزش ابتدایی و دبیرستان خویش را در زادگاهش و در شاخه‌ی ادبیات سپری کرد و سپس برای ادامه‌ی تحصیل در رشته‌ی ادبیات آلمانی راهی برلین شد. سرآغاز کارنامه‌ی ترجمه‌ی او به سال ۱۳۶۳ و انتشار رمان «زیردست» نوشته‌ی هاینریش مان بازمی‌گردد. این مترجم افزون‌بر ۳۰ عنوان از آثار پدیدآورندگان آلمانی‌زبان را به زبان فارسی برگردانده است. در میان آثار برگردانده‌شده به قلم محمود حدادی می‌توان به این فهرست اشاره کرد:

«دیوان غربی‌ـ‌شرقی»، «فاوست»، «رنج‌های ورتر جوان» و «هرمان و دورته» از گوته؛ «مرگ در ونیز» و «پیشخدمت و شعبده‌باز» از توماس مان؛ «فرشته‌ی آبی» و «عروسی خونین پاریس» از هاینریش مان؛ تحلیلی بر دیوان گوته تحت‌عنوان «دیدار غرب و شرق در هجرت گوته»؛ «آنچه می‌ماند و سکونت شاعرانه»؛ دو دفتر از سروده‌های هلدرلین؛ «هزارتو» و «خاطره‌نگاری» از فریدریش دورنمات؛ «پیر مقدس»؛ دفتر داستان‌های «مرگ پوتیا»؛ «از نگاه جنون»؛ «رنگ‌های کودکی»؛ «کافکا»؛ «مختصر و مفید»؛ و «سخن در حضور».

اجرا از کتاب ویتسک در ایران

فهرست زیر بخشی از اجراهای نمایشی از نمایشنامه‌ی ویتسک (یا با نگاه به آن) را که ساخته‌ی هنرمندان ایرانی است، نشان می‌دهد:

• نمایش ویتسک به کارگردانی ناصر حسینی‌مهر، تالار مولوی، ۱۳۹۰.
• نمایش ویتسک به کارگردانی رضا ثروتی، تالار حافظ، ۱۳۹۱.
• اجرای «ویتسک مختل‌شده»، حاصل بازخوانیِ امیررضا کوهستانی و مهین صدری، تئاتر برلین، ۱۳۹۹.

چه نسخه‌های دیگری از کتاب ویتسک منتشر شده است؟

ناصر حسینی مهر نمایشنامه‌ی ویتسک را به پارسی برگردانده و نشر ققنوس آن را نخستین‌بار در سال ۱۳۹۲ روانه‌ی بازار کتاب ایران کرده است. این نسخه همراه با نقدی به قلم هاینر مولر با عنوان «زخم ویتسک» منتشر شده است.

بخشی از کتاب ویتسک

«صحنهٔ هفتم: سروان‌-‌ویتسک

سروان نشسته بر صندلی. ویتسک در حال تراشیدن ریش او.

سروان: آهسته، ویتسک، آهسته؛ مگر به گوسݒݧݧَت نخورده است آن مثَل که می‌گوید آهسته و پیوسته؟ سرگیجه گرفتم از این دستپاچگی تو. بگو ببینم. می‌خواهی با آن ده دقیقه‌ای که زودتر خلاص می‌شوی، من چه‌کاری کنم؟ ویتسک، ها؟ فکرش را بکن، تو قشنگ تا سی سال دیگر هم عمر می‌کنی، سی سال! می‌کند سیصد و شصت ماه، با روزهاش، ساعت‌هاش، دقیقه‌هاش! خب، با این‌همه وقت وحشتناک می‌خواهی چه‌کار کنی تو؟ برای خودت تقسیمش کن، ویتسک.

ویتسک: چشم، جناب‌سروان.

سروان: به ابدیت که فکر می‌کنم، دنیا برایم جای وحشتناکی می‌شود. کو سرگرمی، ویتسک، کو سرگرمی! ابدیت ابدیت است، یعنی که ابدی است، تو که می‌فهمی. از طرف دیگر ابدیت نیست، یک لحظه است؛ بله، یک لحظه، ویتسک. وحشت می‌کنم من وقتی فکر می‌کنم دنیا هر روز یک دور دورِ خودش می‌چرخد. چه وقت هدردادنی. آخرش که چی؟ ویتسک، من که دیگر طاقتش را ندارم حتی به چرخ آسیاب نگاه کنم، وگرنه افسرده می‌شوم.»