کتاب درس گفتارهایی در باب فلسفه سیاسی کانت

کتاب درس گفتارهایی در باب فلسفه سیاسی کانت (Lectures on Kant's Political Philosophy)، نوشته هانا آرنت، پرسشی را دنبال کرده است: آیا می‌توان فلسفه‌ی سیاسی کانت را در تأملات او درباره‌ی زیبایی و داوری جست‌وجو کرد؟ نویسنده به‌جای محدودماندن به نوشته‌های سیاسی ایمانوئل کانت، کتاب «نقد قوه‌ی حکم» را مبنای بررسی نسبت انسان‌ها با جهان مشترک قرار می‌دهد. مریم خدادادی مترجم این کتاب است و نشر بیدگل آن را منتشر کرده است. مسئله‌ی محوریْ توانایی داوری درباره‌ی امور جزئی در جهانی است که انسان‌ها برای اندیشیدن نیز به یکدیگر نیاز دارند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب درس گفتارهایی در باب فلسفه سیاسی کانت اثر هانا آرنت

کتاب درس گفتارهایی در باب فلسفه سیاسی کانت حاصل تأملات هانا آرنت درباره‌ی حکم‌کردن و امکان استخراج اندیشه‌ای سیاسی از مکتوبات ایمانوئل کانت است. نویسنده قرار بود حکم‌کردن را در سومین بخش از «حیات ذهن» بررسی کند، اما این طرح ناتمام ماند. رونالد بینر متون مرتبط با این موضوع را گرد آورده و مقاله‌ای تفسیری را برای روشن‌کردن پیوندهای میان این متون فراهم کرده است.

کتاب حاضر چهار محور متنی دارد؛ بعدالتحریر مجلد اول «حیات ذهن»، درس‌گفتارهای فلسفه‌ی سیاسی کانت، یادداشت‌های سمینار «تخیل» و مقاله‌ی تفسیری «بینر». عنوان‌هایی مانند جلسه‌ی اول و جلسه‌ی دوم نیز تقسیم‌بندی بحث‌های اصلی را نشان می‌دهند. این نوشته‌ها عمدتاً یادداشت‌های تدریسند و نه صورت نهایی نظریه‌ای که هانا آرنت برای انتشار آماده کرده باشد.

مسیر شکل‌گیری پرسش‌ها و بازگشت هانا آرنت به مفاهیم در کتاب درس گفتارهایی در باب فلسفه سیاسی کانت آشکار است. او ادعاهای خود را با نقل نوشته‌های کانت پیش می‌برد و گاهی توضیح می‌دهد که چرا برداشت رایج از نسبت اخلاق و سیاست برای مقصودش کافی نیست. کتاب حاضر زیبایی‌شناسی را موضوعی جداافتاده از زندگی جمعی در نظر نمی‌گیرد. مسئله‌ی ذوق، جامعه‌پذیری، حس مشترک و توانایی مواجهه با امر جزئی، زمینه‌ی اندیشیدن به سیاست می‌شود.

هانا آرنت میان سه معنای متفاوت انسان تمایز می‌گذارد. بحث سیاسی او بیش از همه به معنای سوم وابسته است. درس‌گفتارهای حاضر نسبت فیلسوف با زندگی عمومی را بررسی کرده‌اند. مقایسه‌ی کانت با افلاطون و ارسطو نیز بخشی از محتوای این اثر را تشکیل می‌دهد. خواندن کتاب درس گفتارهایی در باب فلسفه سیاسی کانت مستلزم همراهی با تمایزهای مفهومی، نقل‌قول‌های فلسفی و استدلال‌هایی است که گاه یک تعبیر را از چند جهت سنجیده‌اند. مخاطب این اثر با مسئله‌ی داوری در پیوند با معاشرت، آزادی بیان و حضور دیگران آشنا می‌شود.

خلاصه کتاب درس گفتارهایی در باب فلسفه سیاسی کانت

ایمانوئل کانت فلسفه‌ی سیاسی مستقلی را پدید نیاورده است که بتوان پاسخ پرسش‌های سیاسی را مستقیماً از آن استخراج کرد. هانا آرنت به «نقد قوه‌ی حکم» روی می‌آورد و در بررسی داوری زیبایی‌شناسانه، نشانه‌های اندیشیدن به زندگی جمعی را می‌جوید. انسان‌ها فقط برای رفع نیازهای جسمانی به دیگران وابسته نیستند؛ ذهن نیز بیرون از اجتماع انسانی کار نمی‌کند. این وابستگیْ جامعه‌پذیری و مفاهمه را به مسئله‌هایی سیاسی بدل می‌سازد.

کتاب حاضر تفاوت قانون اخلاقی با داوری درباره‌ی موقعیت جزئی را تبیین می‌کند. هانا آرنت توضیح می‌دهد که سامان سیاسیِ مناسب لزوماً به نیک‌بودن اخلاقی همه‌ی شهروندان وابسته نیست. قانون اساسی و کردار عمومی جایگاهی مستقل دارند. مسئله‌ی مشترک این آرا، فهم نسبت توانایی‌های ذهنی انسان با جهانی است که میان انسان‌های متعدد مشترک است.

چرا باید کتاب درس گفتارهایی در باب فلسفه سیاسی کانت را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب درس گفتارهایی در باب فلسفه سیاسی کانت را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• درس‌گفتارهای حاضر پیوند داوری زیبایی‌شناسانه با زندگی سیاسی را بررسی می‌کنند.
• تمایز اخلاق فردی و شهروندیْ مسئله‌ی سامان‌دادن دولت را تبیین کرده است.
• مبحث حس مشترک، وابستگی اندیشیدن به حضور دیگران را نشان می‌دهد.
• بررسی نقد، تفاوت سنجش حدود عقل با انکار حقیقت را توضیح داده است.

خواندن کتاب درس گفتارهایی در باب فلسفه سیاسی کانت را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب درس گفتارهایی در باب فلسفه سیاسی کانت به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان فلسفه و علوم سیاسی و مخاطبانی که مسئله‌ی داوری را مطالعه می‌کنند.
• علاقه‌مندان به اندیشه‌ی هانا آرنت و تفسیر او از آرای ایمانوئل کانت.
• خوانندگان آشنا با مفاهیم فلسفی و افرادی که نسبت اخلاق، آزادی بیان و زندگی جمعی دغدغه‌ی آن‌ها بوده است.

درباره هانا آرنت

هانا آرنت (Hannah Arendt) ۱۴ اکتبر ۱۹۰۶ در هانوفر آلمان و در خانواده‌ای غیرمذهبی، یهودی و اهل روسیه پا به جهان گذاشت. او که ایام رشد خویش را در هانوفر و کونیگسبرگ روسیه سپری کرد، در کودکی به‌علت تبار یهودی‌اش از مدرسه اخراج گردید؛ با این وجود مقاطع بعدی تحصیل را با موفقیت پشت سر گذاشت. این اندیشمند در آغاز سال ۱۹۲۴ تحصیل فلسفه را در دانشگاه‌های ماربورگ، آلبرت لودویگ فرایبورگ و هایدلبرگ پی گرفت و در سال ۱۹۲۸ با دفاع از رساله‌ی «مفهوم عشق در سنت آگوستین» موفق به اخذ دانشنامه‌ی دکتری از دانشگاه هایدلبرگ شد.

این نویسنده طی دوران دانشگاه با استادان و صاحبنظران نامداری همچون مارتین هایدگر، کارل یاسپرز، رودولف بولتمان و ادموند هوسرل تعامل فکری داشت. هانا آرنت در سال ۱۹۲۵ رابطه‌ای عاطفی را با مارتین هایدگر تجربه کرد؛ اگرچه جنبه‌ی عاشقانه‌ی این پیوند در همان سال خاتمه یافت. ارتباط این دو نفر تا واپسین روزهای حیات پابرجا ماند و تأثیرات عمیقی بر سرنوشت هانا آرنت بر جای گذاشت.

هانا آرنت در سال ۱۹۳۳ با به قدرت رسیدن آدولف هیتلر، پیوستن هایدگر به حزب نازی و آغاز ریاستش بر دانشگاه فرایبورگ، به‌علت گردآوری اسناد و شواهدی پیرامون تبلیغات یهودستیزانه‌ی نازی‌ها در کتابخانه‌ی دولتی پروس، توسط پلیس مخفی (گشتاپو) بازداشت و بازجویی شد. او پس از حبسی کوتاه‌مدت با فریب‌دادن بازجوی خود راهی پاریس گردید؛ در فرانسه به جامعه‌ی یهودیان تبعیدی پیوست و در نهادهای پناهندگان یهودی مشغول به کار شد. هانا آرنت در سال ۱۹۴۱ بار دیگر به‌عنوان فراری از فرانسه‌ی تحت اشغال نازی‌ها راهی ایالات متحده شد و همراه با همسرش (هاینریش بلوشر) در این کشور سکونت گزید.

آرنت در نیویورک مسئولیت‌های گوناگونی ازجمله مدیریت تحقیقاتی کنفرانس روابط یهودیان (۱۹۴۴ - ۱۹۴۶)، سرپرستی ویراستاری انتشارات شوکن آلمان (۱۹۴۶ - ۱۹۴۸) و هدایت مؤسسه‌ی بازسازی فرهنگ یهودی (۱۹۴۹ - ۱۹۵۲) را بر عهده گرفت. او در سال ۱۹۵۱ تابعیت ایالات متحده را پذیرفت؛ اگرچه اوایل دوران مهاجرت برای او با عسرت و تنگدستی همراه بود؛ سپس از سال ۱۹۶۳ تا ۱۹۶۷ در دانشگاه شیکاگو و پس از آن در مدرسه‌ی جدید تحقیقات اجتماعی در نیویورک به تدریس اشتغال ورزید.

اعتبار هانا آرنت در جایگاه تئوریسین و متفکر برجسته‌ی سیاسی با نگارش کتاب «ریشه‌های توتالیتاریسم (تمامیت‌خواهی)» در سال ۱۹۵۱ تثبیت گردید؛ اثری که به مباحثی نظیر یهودی‌ستیزی، امپریالیسم و نژادپرستی پرداخته است. کتاب «وضع بشر» (۱۹۵۸) از دیگر مکتوبات او به شمار می‌رود که در آن نگاهی جامع و ساختارمند به مفهوم زیست فعالانه داشته است. او در کتاب پرچالش «آیشمن در اورشلیم» (۱۹۶۳) که بر پایه‌ی گزارشش از دادگاه آدولف آیشمنِ نازی در سال ۱۹۶۱ شکل گرفت، جنایات آیشمن را زاییده‌ی شخصیتی خبیث و فاسد ندانسته، بلکه ناشی از بی‌فکری محض قلمداد کرده است.

از دیگر تألیفات ماندگار این فیلسوف سیاسی می‌توان به این فهرست اشاره کرد: «میان گذشته و آینده» (۱۹۶۱)، «درباره‌ی انقلاب» (۱۹۶۳)، «مردان در زمان‌های تاریک» (۱۹۶۸)، «خشونت/ قدرت و قهر» (۱۹۷۰) و «بحران‌های جمهوری» (۱۹۷۲). همچنین کتاب «مسئولیت و قضاوت» (۲۰۰۳) دربردارنده‌ی سخنرانی‌ها و مقالات اخلاقی هانا آرنت در سال‌های پس از انتشار کتاب آیشمن است. کتاب درس گفتارهایی در باب فلسفه سیاسی کانت نیز اثر اوست.

هانا آرنت ۴ دسامبر ۱۹۷۵، در حالی که مشغول نگارش کتاب «حیات ذهن» بود، بر اثر سکته‌ی قلبی در آپارتمانش در منهتنِ نیویورک درگذشت. پیکر او در جوار همسرش به خاک سپرده شد.

چه نسخه‌های دیگری از کتاب درس گفتارهایی در باب فلسفه سیاسی کانت منتشر شده است؟

کتاب حاضر به‌همت مترجمان و نشرهای گوناگون روانه‌ی بازار کتاب ایران شده است. فهرست زیر چاپ‌هایی از این اثر را نشان می‌دهد:

• درس‌گفتاری در باب فلسفه‌ سیاسی کانت ترجمه‌ی سعید حاج‌رشیدیان، نشر اندیشه احسان‏‫، ۱۴۰۰.‮‬‬
• درس‌گفتارهای فلسفه سیاسی کانت [داوری] با ترجمه و اضافات فرهنگ رجایی، انتشارات دمان‏‫، ۱۳۹۹.

بخشی از کتاب درس گفتارهایی در باب فلسفه سیاسی کانت

«جلسهٔ هفتم

دربارهٔ لوازم سیاسی اندیشیدن نقادانه صحبت می‌کردیم و این تلقی که اندیشیدن نقادانه مستلزم انتقال‌پذیری {یا مفاهمه‌پذیری} است. حالا روشن است که انتقال‌پذیری مستلزم اجتماعی از انسان‌هاست که می‌توان مخاطب قرارشان داد و به ما گوش می‌کنند و ما می‌توانیم به آنها گوش کنیم. پاسخ کانت به این پرسش که چرا به‌جای انسان، انسان‌ها وجود دارند چنین می‌بود: برای اینکه بتوانند با یکدیگر حرف بزنند. برای انسان به صیغهٔ جمع و، در نتیجه، برای نوع بشر برای، به‌قول‌معروف، نوعی که ما به آن تعلق داریم «این کار طبیعی... است که محتوای ذهنش را منتقل و بیان کند»‌ مطلبی که قبلااز کانت نقل کردم. کانت متوجه است که نظر بیشتر متفکران برخلاف این حرف اوست که اندیشیدن گرچه کاری انفرادی است، برای آنکه اساساً ممکن باشد به دیگران وابسته است:

می‌گویند قدرت‌ها می‌توانند آزادی سخن گفتن یا نوشتن را از ما سلب کنند، اما آزادی اندیشیدن را هرگز. بااین‌حال، اگر در اجتماع با دیگران نمی‌اندیشیدیم، دیگرانی که اندیشه‌هایمان را به آنها منتقل می‌کنیم و آنها نیز اندیشه‌هایشان را به ما منتقل می‌کنند، تا چه اندازه و چقدر درست می‌توانستیم بیندیشیم! پس با اطمینان می‌توانیم بگوییم قدرت بیرونی‌ای که انسان را از آزادیِ انتقال عمومی اندیشه‌هایش محروم می‌کند آزادی اندیشیدن را نیز از او سلب می‌کند، تنها گنجینه‌ای که در حیات مدنی‌مان برایمان باقی مانده و فقط از طریق آن علاجی برای همهٔ شرور وضع موجود ممکن است.»