کتاب زایش شهروندان

کتاب زایش شهروندان (Conceiving Citizens) نوشته فیروزه کاشانی ثابت و ترجمه سمیه طباطبایی، اثری در حوزه‌ی تاریخ و جامعه‌شناسی است که نشان می‌دهد چگونه مادری در ایران از امری خانوادگی به موضوعی سیاسی و اجتماعی بدل شد و چه پیوندی میان بهداشت، آموزش، تولیدمثل، شهروندی و حضور زنان در عرصه‌ی عمومی شکل گرفت. نویسنده با دنبال‌کردن این دگرگونی از اواخر قاجار تا دوره‌های بعد، تصویری از کشمکش میان مادرگرایی، حقوق زنان و سیاست‌های دولت به دست می‌دهد. این کتاب را نشر بیدگل منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب زایش شهروندان

کتاب زایش شهروندان نوشته‌ی فیروزه کاشانی ثابت به یکی از گره‌های مهم تاریخ اجتماعی ایران می‌پردازد: جایی که مادری دیگر فقط تجربه‌ای شخصی یا خانوادگی نیست و به بخشی از زبان سیاست، بهداشت عمومی و ملت‌سازی تبدیل می‌شود. نویسنده نشان می‌دهد که از اواخر قاجار، دولت، روشنفکران، پزشکان، آموزگاران و فعالان اجتماعی چگونه درباره‌ی بدن زن، زایمان، سلامت مادران، مرگ‌ومیر نوزادان و تربیت فرزند سخن گفته‌اند و از دل این گفتارها چه تصویری از زن مطلوب و شهروند مطلوب ساخته شده است. در این مسیر، بحث فقط بر سر خانواده نیست؛ پای مدرسه، درمانگاه، قانون، اخلاق عمومی، پوشش، اشتغال و حتی تعریف وطن هم به میان می‌آید.

کتاب زایش شهروندان در سه بخش تنظیم شده و از خلال فصل‌هایی درباره‌ی بهداشت و شهروندی، سیاست‌های جمعیتی، مامایی، پرستاری، آموزش زنان، حق رأی و تنظیم خانواده، مسیر دگرگونی نقش زنان را دنبال می‌کند. فیروزه کاشانی ثابت میان مادرگرایی و فمینیسم تمایز می‌گذارد و توضیح می‌دهد که دفاع از سلامت مادران و کودکان همیشه به‌ معنای دفاع از برابری زنان نبوده است. در عین‌ حال، نشان می‌دهد زنان چگونه از همین فضاهای محدودشده برای ورود به آموزش، پزشکی، پرستاری، روزنامه‌نگاری و سیاست استفاده کرده‌اند. 

فضای اثر پژوهشی و مستند است، اما موضوعاتش به زندگی روزمره نزدیک می‌ماند: از حمام عمومی و واکسیناسیون تا زایشگاه، مدرسه‌ی دخترانه و بحث‌های مربوط به سقط جنین، ازدواج و فرزندآوری. نتیجه، تصویری چندوجهی از جامعه‌ای است که در آن بدن، خانه، ملت و دولت مدام بر هم اثر می‌گذارند.

خلاصه کتاب زایش شهروندان

کتاب زایش شهروندان تاریخ شکل‌گیری ایده‌ای را دنبال می‌کند که بر اساس آن، مادر نه‌فقط عضوی از خانواده بلکه سازنده‌ی آینده‌ی ملت دانسته می‌شود. نویسنده از بحث‌های مربوط به طاعون، بهداشت شهری و آموزش عمومی آغاز می‌کند و نشان می‌دهد چگونه سلامت بدن و سلامت جامعه به هم پیوند خوردند. سپس به موضوعاتی مانند مرگ‌ومیر نوزادان، مامایی، پرستاری، آموزش دختران، اشتغال زنان و سیاست‌های جمعیتی می‌رسد. 

در این مسیر، کتاب توضیح می‌دهد که دولت و گروه‌های مختلف اجتماعی چگونه برای تعریف نقش زن، مادر و شهروند رقابت کرده‌اند و زنان نیز چگونه گاهی همراه شده‌اند و گاهی در برابر این الگوها ایستاده‌اند.

چرا باید کتاب زایش شهروندان را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب زایش شهروندان را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب پیوند میان مادری، بهداشت عمومی و شکل‌گیری مفهوم شهروندی در ایران را روشن می‌کند.
• خواننده می‌تواند بفهمد بحث درباره‌ی سلامت زنان و کودکان چگونه به آموزش، اشتغال و سیاست گره خورده است.
• این اثر تمایز میان مادرگرایی و فمینیسم را با نمونه‌های تاریخی توضیح می‌دهد.
• کتاب نشان می‌دهد نهادهایی مانند مدرسه، درمانگاه و مطبوعات چه نقشی در تعریف زن آرمانی داشته‌اند.
• خواندن آن برای درک ریشه‌های تاریخی بسیاری از بحث‌های امروز درباره‌ی بدن، خانواده و حقوق زنان سودمند است.
• این کتاب تصویری مستند از ورود زنان به حرفه‌هایی مانند مامایی، پرستاری، پزشکی و فعالیت سیاسی ارائه می‌دهد.

خواندن کتاب زایش شهروندان را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب زایش شهروندان به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• خوانندگانی که به تاریخ اجتماعی ایران و دگرگونی نقش زنان علاقه دارند.
• کسانی که می‌خواهند درباره‌ی پیوند بهداشت، سیاست و زندگی خانوادگی شناخت دقیق‌تری به دست آورند.
• دانشجویان و پژوهشگران حوزه‌های تاریخ، جامعه‌شناسی، مطالعات زنان و مطالعات خاورمیانه.
• مخاطبانی که سؤالاتی درباره‌ی ریشه‌های تاریخی بحث‌های مربوط به مادری، تولیدمثل و حقوق زنان دارند.
• علاقه‌مندان به آثاری که تحولات نهادهایی مانند مدرسه، بیمارستان و مطبوعات را در نسبت با زندگی زنان بررسی می‌کنند.

درباره فیروزه کاشانی ثابت

فیروزه کاشانی ثابت (Firoozeh Kashani-Sabet) (متولد ۱۳۴۶)، تاریخ‌پژوه، نویسنده و استاد تاریخ مدرن خاورمیانه در دانشگاه پنسیلوانیا است. او پس از مهاجرت به ایالات متحده، دوره‌ی کارشناسی خود را در دانشگاه کارولینای شمالی در چپل هیل به پایان رساند و سپس مدارک کارشناسی‌ارشد و دکترای تاریخ را از دانشگاه ییل دریافت کرد. کاشانی ثابت بخش عمده‌ی فعالیت‌های آکادمیک خود را به پژوهش در حوزه‌ی ملی‌گرایی، مطالعات مرزی و تاریخ تحولات اجتماعی اختصاص داده است.

محور اصلی پژوهش‌های او بر شکل‌گیری مفهوم مرزهای جغرافیایی، هویت سرزمینی و پیوند جنسیت با دولت‌ـ‌ملت‌سازی در ایران دوران قاجار و پهلوی متمرکز است. از برجسته‌ترین آثار نظری و پژوهشی وی می‌توان به کتاب «افسانه‌های مرزی» و «زایش شهروندان» اشاره کرد که به تبیین نقش نقشه‌نگاری مرزها و سیاست‌های مادری و بهداشت زنان در صورت‌بندی هویت نوین ایرانی پرداخته‌اند. او همچنین در حوزه‌ی ادبیات داستانی با نگارش رمان «Martyrdom Street»، تجربه‌ی زیسته‌ی مهاجرت، گسست‌های فرهنگی و پیامدهای انقلاب را به تصویر کشیده است.

بخشی از کتاب زایش شهروندان

«در سال ۱۲۱۰، درحالی‌که ایران همچنان سعی داشت شکست سنگینش از جنگ با روسیه (۱۲۰۶-۱۲۰۴) را جبران کند، طاعون مهلک، پایتخت کشور، را درنوردید. سال ۱۲۱۰ نه اولین باری بود که طاعون در ایران شیوع پیدا می‌کرد و نه آخرین بار. سوم خرداد ۱۲۵۶، کنسول بریتانیا در رشت از شیوع مجدد طاعون در آن شهر خبر داد. آلفرد چرچیل با یادآوری ردپای مرگ‌بار طاعون‌های پیشین، با خود اندیشید: "شمار اندکی از اهالی رشت آن‌قدر پیر هستند که یادشان بیاید روزگاری این شهر گرفتار طاعون واقعی شده بود. حدود سال ۱۲۱۱ بود که این بیماری کشنده از راه رسید و نیمی از نفوس این شهر روبه‌رشد، که بیش از چهل هزار نفر جمعیت داشت، طی چند هفته مردند و آنهایی که زنده ماندند فرار را بر قرار ترجیح دادند. رشت تا مدت‌ها به گورستان بدل شد، به شهر مردگان". گرچه چرچیل در روایتش اغراق کرده، به‌خوبی از رنجی حکایت می‌کند که این همه‌گیری بی‌امان بر انسان‌های بی‌گناه تحمیل می‌کند.

حدوداً چهل سال بعد، همه‌گیری طاعون بار دیگر گریبان‌گیر ساکنان رشت شد. حسن خان، پزشک ایرانی که وظیفه داشت این بیماری را بررسی کند، تقریباً پنجاه روز در شهر ماند و از طاعونی‌ها مراقبت کرد. حسن خان در گزارشی به دور از هر احساس، علائم جسمانی دردناکی را که با این بیماری پدیدار می‌شدند شرح داد. او می‌نویسد: "اول قدم، بیمار به خستگی، ضعف و بی‌حالی، ترس، بی‌اشتهایی... و استفراغ دچار می‌شود. لایه‌ای سفید یا زرد نیز روی زبان پدیدار می‌شود." به نظر می‌رسد این توصیف‌ها نگرانی‌های ناشی از همه‌گیری طاعون را تشدید می‌کرده. بااین‌حال، این شرح دقیق نشان‌دهندهٔ نوعی دقت علمی و اشتیاقی جدی به شناخت سازوکار بدن انسان است، چه در غلبه بر بیماری چه در تسلیم شدن در برابر آن.»