کتاب مغز ایدئولوژیک

کتاب مغز ایدئولوژیک (The ideological brain) نوشته‌ لیور زمیگراد اثری از مجموعه‌‌ی «مطالعات میان‌رشته‌ای» است که نشر سایلاو آن را منتشر کرده است و معصومه ملکیان ترجمه‌ آن را بر عهده داشته است. نویسنده که در علوم اعصاب شناختی و روان‌شناسی سیاسی پژوهش کرده، در این اثر به پیوند میان مغز، ایدئولوژی، افراط‌گرایی و انعطاف‌پذیری ذهنی پرداخته است. متن کتاب با مثال‌های عصب‌شناختی، آزمایش‌های روان‌شناسی و روایت‌های تاریخی، سازوکارهای دگم‌اندیشی و قطبی‌شدن را بررسی می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه باورهای سیاسی و اخلاقی می‌توانند تا سطح سلولی بدن نفوذ کنند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب مغز ایدئولوژیک اثر لیور زمیگراد

کتاب مغز ایدئولوژیک (علم بنیادین تفکر انعطاف‌پذیر) اثری است که در آن لیور زمیگراد تلاش کرده است با تکیه بر علوم اعصاب، روان‌شناسی شناختی، فلسفه و سیاست، تصویری تازه از رابطه‌‌ی میان مغز انسان و ایدئولوژی ارائه دهد. نویسنده از تجربه‌‌ی خود در آزمایشگاه‌های عصب‌شناسی آغاز می‌کند؛ جایی که تفاوت میان مغز فرمان‌بردار و مغز تصمیم‌گیرنده را با ثبت امواج مغزی بررسی کرده است. او سپس این پرسش را طرح می‌کند که چرا برخی افراد جذب افراط‌گرایی می‌شوند و برخی دیگر نه.

کتاب مغز ایدئولوژیک در چند بخش اصلی سامان یافته است. در «بخش ۱: آیکون‌ها» فصل‌هایی مانند «سلطه‌ی ایدئولوژیک»، «یک آزمایش» و «استعاره‌هایی که به آن‌ها باور داریم» نشان می‌دهند ایدئولوژی چگونه از سطح شعار و نماد فراتر می‌رود و در عادت‌ها، آیین‌ها، واکنش‌های عصبی و حتی استعاره‌های زبانی رسوب می‌کند. نویسنده در این فصل‌ها از آزمون‌های شناختی مانند آزمون دسته‌بندی کارت ویسکانسین برای سنجش انعطاف‌پذیری ذهنی استفاده کرده و آن را به میزان سخت‌گیری ایدئولوژیک پیوند زده است. کتاب حاضر در «بخش ۲: در باب ذهن‌ها و اسطوره‌ها» به‌سراغ تاریخ و فلسفه‌‌ی ایدئولوژی می‌رود. فصل «تولد ایدئولوژی» با روایت زندگی دستوت دو تریسی و زایش واژه‌‌ی ایدئولوژی در دل زندان و زیر سایه‌ گیوتین، نشان می‌دهد این مفهوم در آغاز به‌عنوان «علم ایده‌ها» طرح شده بود. سپس بحث دوگانه‌گرایی ذهن و بدن، نقد استعاره‌‌ی «ذهن بی‌ذهن» از هانا آرنت و آزمایش‌های کلاسیک روان‌شناسی اجتماعی (میلگرام، اش، زیمباردو) مطرح شده است تا نشان داده شود چرا تکیه‌‌ی صرف بر موقعیت برای توضیح شر و افراط‌گرایی کافی نیست و باید به تفاوت‌های فردی و ساختار مغز نیز توجه کرد.

کتاب مغز ایدئولوژیک در مجموع از سطح تحلیل‌های صرفاً سیاسی فاصله می‌گیرد و ایدئولوژی را به‌عنوان پدیده‌ای زیستی، شناختی و عاطفی دنبال می‌کند؛ پدیده‌ای که در آن باورهای جمعی با معماری عصبی، تجربه‌‌ی زیسته و تاریخ شخصی گره می‌خورند. ویراستاری این کتاب بر عهده‌ی تحریریه‌ی انتشارات سایلاو بوده است. عنوان کامل این اثر در زبان مبدأ عبارت است از The ideological brain : the radical science of flexible thinking. 

خلاصه کتاب مغز ایدئولوژیک

ایدئولوژی فقط مجموعه‌ای از ایده‌های بیرونی نیست؛ بلکه در عمیق‌ترین لایه‌های مغز و بدن جا می‌گیرد. نویسنده از آزمایش‌های شناختی ساده مانند بازی دسته‌بندی کارت‌ها شروع می‌کند تا تفاوت میان ذهن‌های انعطاف‌پذیر و ذهن‌های سخت‌گیر را نشان دهد و سپس این تفاوت‌ها را به گرایش به دگم‌اندیشی، افراط‌گرایی و تحمل‌ناپذیری سیاسی پیوند می‌زند. در کتاب مغز ایدئولوژیک بحث‌هایی مانند نقش تکرار آیین‌ها در تقویت مسیرهای عصبی، نقد استعاره‌‌ی ذهن شست‌وشو داده‌شده، بررسی دوگانه‌گرایی ذهن و بدن و تاریخ واژه‌‌ی ایدئولوژی طرح شده است تا روشن شود چگونه باورهای جمعی می‌توانند ساختار مغز را تغییر دهند. نویسنده بر امکان تقویت انعطاف شناختی و بازاندیشی در ایدئولوژی‌های شخصی تأکید کرده است.

چرا باید کتاب مغز ایدئولوژیک را بخوانیم؟

کتاب مغز ایدئولوژیک به‌جای تکرار بحث‌های کلی درباره‌ی افراط‌گرایی، به‌سراغ مغز و آزمون‌های شناختی رفته و نشان داده است که خشکی یا انعطاف ذهنی چگونه به خشکی یا گشودگی ایدئولوژیک تبدیل می‌شود. خواندن این کتاب فرصتی فراهم می‌کند تا رابطه‌ میان باورهای سیاسی، تجربه‌‌ی بدنی، تاریخ شخصی و معماری عصبی بهتر فهمیده شود و معنای تفکر انعطاف‌پذیر به‌شکل عینی‌تری دیده شود.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب حاضر به کسانی پیشنهاد می‌شود که به علوم اعصاب، روان‌شناسی شناختی، فلسفه‌‌ی ذهن، مطالعات سیاسی و مسئله‌‌ی افراط‌گرایی علاقه‌مند هستند. همچنین این اثر به پژوهشگران و دانشجویانی پیشنهاد می‌شود که در حوزه‌های میان‌رشته‌ای کار می‌کنند و به‌دنبال درکی عمیق‌تر از پیوند میان مغز، ایدئولوژی و تجربه‌‌ی زیسته‌ انسان هستند.

درباره لیور زمیگراد

لیور زمیگراد [لئور زمیگراد] (Leor Zmigrod) پژوهشگر علوم اعصاب سیاسی و نویسنده‌ای است که تمرکز اصلی کارش بر این پرسش قرار داشته است که چرا برخی مغزها بیشتر در معرض ایدئولوژی‌های افراطی قرار می‌گیرند، چگونه باورهای محدود و سخت‌گیرانه می‌توانند بر بدن و ذهن انسان اثر بگذارند و نیز چه عواملی باعث می‌شود افراد بتوانند از چارچوب‌های فکری بسته و دگماتیک رها شوند. او از چهره‌های پیشگام در حوزه‌ی عصب‌پژوهی سیاسی به شمار می‌آید و تحقیقاتش با بهره‌گیری از روش‌های پیشرفته‌ی علوم اعصاب و علوم شناختی، به بررسی عوامل شناختی، هیجانی و زیست‌عصبی مؤثر بر آسیب‌پذیری یا مقاومت افراد در برابر رادیکال‌شدن می‌پردازد.

این نویسنده دوره‌ی دکتری خود را در دانشگاه کمبریج به‌عنوان دانشجوی بورسیه‌ی گیتس گذرانده و پس از آن نیز به‌عنوان پژوهشگر جوان در کالج چرچیل کمبریج یک فلوشیپ تحقیقاتی دریافت کرده است. او همچنین فلوشیپ‌های میهمان در دانشگاه‌های استنفورد و هاروارد و نیز در مؤسسات مطالعات پیشرفته‌ی برلین و پاریس داشته است. زمیگراد بیش از ۳۰ مقاله‌ی داوری‌شده‌ی علمی منتشر کرده و در طول فعالیت خود جوایز متعددی دریافت کرده است. پژوهش‌های او در رسانه‌های معتبری مانند نیویورک تایمز، گاردین، فایننشال تایمز و نیو ساینتیست بازتاب گسترده داشته و او به‌عنوان مشاور در زمینه‌ی سیاست‌گذاری‌های مقابله با افراط‌گرایی برای سازمان ملل متحد، دولت‌های بریتانیا و ایالات متحده و دیگر نهادهای بین‌المللی فعالیت کرده است.

لیور زمیگراد در کنار فعالیت‌های علمی، سخنران فعالی نیز بوده و در رویدادهایی مانند TEDx، جشنواره‌ی هِی و برنامه‌های مختلف دانشگاهی، دولتی و بین‌المللی سخنرانی کرده است. نخستین کتاب او با عنوان مغز ایدئولوژیک (The ideological brain) که در سال ۲۰۲۵ منتشر شده، اثری علمی، قابل‌فهم و تأثیرگذار درباره‌ی چگونگی شکل‌گیری ایدئولوژی‌ها در مغز انسان است و نشان می‌دهد چگونه این ایدئولوژی‌ها می‌توانند شیوه‌ی تفکر، رفتار و تعامل انسان‌ها را تغییر دهند. زمیگراد همچنین در شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های علمی فعال بوده و با هدف ترویج علم و گفت‌وگوی عمومی، آثار و ایده‌های خود را در دسترس مخاطبان گسترده قرار داده است.

این کتاب یا نویسنده چه جوایز و افتخاراتی کسب کرده است؟

مغز ایدئولوژیک با استقبال گسترده روبه‌رو شده، در فهرست بهترین کتاب‌های سال ۲۰۲۵ از سوی نشریاتی مانند گاردین و تلگراف قرار گرفته و به بیش از ده زبان ترجمه شده است. نویسنده‌ی این کتاب، لیور زمیگراد، جوایز گوناگونی مانند جایزه‌ی علمی «زنان آینده»، جایزه‌ی گلوشکو و عنوان «۳۰ نفر زیر ۳۰ سال فوربس در علم» را دریافت کرده است.

نظر افراد یا مجله‌های مشهور درباره این کتاب چیست؟

- تلگراف و گاردین مغز ایدئولوژیک را کتاب برگزیده‌ی سال ۲۰۲۵ میلادی دانسته‌اند.

- روزنامه‌ی ساندی تایمز (The Sunday Times): کتاب حاضر اثری بسیار مهم و لیور زمیگراد نویسنده‌ای پرنشاط و درعین‌حال بسیار گیرا و تأثیرگذار است.

- جنیفر زالای، نیویورک تایمز (The New York Times): مغز ایدئولوژیک اثری تازه و اندیشه‌برانگیز است که لیور زمیگراد آن را با نثری روان و گیرا نوشته است.

چه نسخه‌های دیگری از این کتاب در ایران منتشر شده است؟

کتاب حاضر توسط مترجمان و ناشران متفاوت در سال‌های مختلف ترجمه و منتشر شده است. فهرست زیر چاپ‌های این کتاب را نشان می‌دهد:

- مغز ایدئولوژیک: دانش رادیکال انعطاف‌پذیری اندیشه ترجمه‌ی پری‌ناز عالی‌پور، نشر ناریا‌‌مهر‏‫، ۱۴۰۴.‬

- مغز ایدئولوژیک: علم رادیکال تفکر انعطاف‌پذیر ترجمه‌ی رفیع رفیع، نشر کتاب کوله‌پشتی‏‫، ۱۴۰۴.‬

- مغز ایدئولوژیک: علم بنیادین تفکر منعطف ترجمه‌ی اسماعیل یزدان‌‌پور، نشر فراهم‏‫، ۱۴۰۴.‬

- مغز متعصب : دانش تفکر انعطاف‌پذیر ترجمه‌ی محمد مهدی‌پور، نشر ترجمان علوم انسانی، ‏‫۱۴۰۴.‬

بخشی از کتاب مغز ایدئولوژیک

«در سال ۱۷۹۴ میلادی، مردی در سلول تاریک زندانی در فرانسه نشسته بود و می‌نوشت. با شتاب و جنون‌آمیز قلم می‌زد؛ موهایش که زمانی آراسته و فر شده بودند، اکنون به‌هم‌ریخته و نحیف بودند. می‌دانست که به روزهای پایان زندگی‌اش نزدیک شده است. «بانوی گیوتین» در انتظار او بود. اما به‌جای اندوه یا ترسی فلج‌کننده، هیجانی پرشور در وجودش می‌جوشید؛ صدای خرخر تهدیدآمیز جلاد نقاب‌دارش را انگار می‌شنید؛ کسی که به‌زودی با فشار آرامی او را به سمت تیغه‌ بی‌رحم گیوتین می‌برد. با این‌که مرگ در کمینش بود، ذهنش از اندیشه‌هایی لبریز شده بود که باید پیش از آن‌که فرصت از دست برود، روی کاغذ می‌آمدند. گویی ترس واقعی‌اش از مرگ نبود، از این بود ‌که شاید فرصت نکند افکارش را پیش از پایان، از ذهنش به روی کاغذ بیاورد.»